ИБ

1.Ваенна-палітычнае становішча напярэдадні Вялікай Айчынай вайны. Планы і сілы бакоў

У перадваенныя гады адбыўся колькасны рост Чырвонай Арміі. На 1 студзеня 1941 г. армія налічвала 4207 тыс. чалавек, а на чэрвень 1941 г. — больш за 5 млн чалавек. Рэзка пашырылася колькасць ваенных навучальных устаноў.

Непасрэднае кіраўніцтва ўзброенымі сіламі ажыццяўлялі Народны камісарыят абароны і ўтвораны ў 1938 г. Наркамат Ваенна-Марскога Флоту. 3 сакавіка 1938 г. пачалі дзейнічаць Галоўны ваенны савет арміі і Галоўны ваенны савет флоту. Наркамам абароны да 7 мая 1940 г. быў Маршал Савецкага Саюза  К. Я. Варашылаў, а з 8 мая 1940 г. — Маршал Савецкага Саюза С.К. Цімашэнка. Начальнікам Генеральнага штаба да 18 жніўня 1940 г. быў Маршал Савецкага Саюза Б.М. Шапашнікаў, з 19 жніўня 1940 г. — генерал арміі К А Мерацкоў, з 1 лютага 1941 г. — генерал арміі Г.К. Жукаў. Наркамам ВМФ быў адмірал М.Г. Кузняцоў.

Савецкі ўрад усімі магчымымі сродкамі імкнуўся адцягнуць пачатак вайны. Толькі 21 чэрвеня 1941 г. наркам абароны і начальнік Генеральнага штаба аддалі ўказанне аб прывядзенні ў дзеянне плана абароны дзяржаўнай мяжы.

Яшчэ задоўга да вайны с СССР стратэгі Трэцяга рэйха лічылі, што лёс Савецкага Саюза прадвырашаны. Загадзя былі падрыхтаваны карты падзелу СССР на падуладныя ім сферы. Перамога над савецкай краінай дазволіла б нацыстам пэалізаваць агрэсіўныя намеры сусветнага панавання.

Наконт палітычнай будучыні заходніх раёнаў СССР А. Гітлер упершыню выказаўся 21 ліпеня 1940 г. Паводле яго ўяўлення на захадзе Савецкага Саюза неабходна будзе стварыць хры асобныя дзяржаўныя арганізмы — Украіну, Беларусь і федэрацыю Прыбалтыйскіх рэспублік. 5 снежня 1940 г. ён вызначыў ролю гэтых дзяржаў як буфераў Трэцяга рэйха.

У пачатку 1941 г. пры распрацоўцы дырэктывы № 21 (плана «Барбароса») А. Гітлер канкрэтызаваў свае ўказанні.  Беларусь разглядалася нацысцкім кіраўніцтвам як састаўная частка рэйха, ніякай палітычнай самастойнасці для яе не прадугледжвалася.

Непасрэдную падрыхтоўку да вайны з Савецкш Саюзам Германія пачала з лета 1940 г. Ужо 31 ліпеня на нарадзе ваенна-палітычнага кіраўніцтва Германіі ў Бергхофе А. Гітлер выклаў стратэгічныя планы вайны. Планавалася пачаць яе вясною 1941 г. Германскі фюрэр падкрэсліў, што вайна будзе мець сэнс толькі ў тым выпадку, калі СССР будзе разгромлены ў выніку аднаго знішчальнага ўдару.

 

2.Напад гітлераўскай Германіі на СССР. Баявыя дзеянні ў заходніх і цэнтральных рэгіёнах Беларусі

Фашысцкая Германія, парушыўшы пакт аб ненападзенні (пакт Рыбентропа—Молатава), 22 чэрвеня 1941 г. вераломна ўварвалася ў межы СССР. На тэрыторыі Беларусі разгарнуліся абарончыя баі. У адпаведнасці з планам маланкавай вайны (план быў названы імем германскага караля, удзельніка крыжовых паходаў у XII ст. Фрыдрыха I Барбаросы) галоўны ўдар на маскоўскім накірунку наносіла група армій «Цэнтр». Яе мэтай было знішчэнне ў прыгранічных баях войскаў Заходняй асобай вайсковай акругі.

У першапачатковы перыяд вайны савецкія войскі вымушаны былі адступаць. Справа ў тым, што асабовы склад Чырвонай Арміі рыхтаваўся галоўным чынам да наступальных дзеянняў, бо існавала думка аб будучай вайне як наступальнай, скарацечнай і на чужой тэрыторыі. Да таго ж, не было цалкам праведзена пераўзбраенне войскаў, новая тэхніка была яійчэ не асвоена. Разам з тым узброеныя сілы, у тым ліку і тая іх частка, што размяшчалася ў БССР, былі аслаблены рэпрэсіямі, якія пазбавілі Чырвоную Армію вопытных камандзіраў.

Нягледзячы на неверагодна цяжкае становішча, знаходзячыся іншы раз у акружэнні праціўніка, савецкія воіны аказвалі адчайнае супраціўленне, праяўлялі стойкасць і мужнасць. Насмерць, да апошняга патрона, стаялі на сваіх рубяжах пагранічнікі. За тыдзень баёў байцы пагранічнай заставы лейтэнанта А. Кіжаватава, што знаходзіліся ў заходняй частцы Брэсцкай крэпасці, знішчылі каля батальёна гітлераўцаў. Штаб абароны крэпасці ўзначалілі капітан Зубачоў і палкавы камісар Я. Фамін —ураджэнец Віцебшчыны. Кіраўніком абароны стаў маёр П. Гаўрылаў. Абаронцы крэпасці пратрымаліся каля месяца, хаця па планах фашыстаў на захоп крэпасці адводзілася толькі некалькі гадзін. Апошнія дні абароны крэпасці авеяны легендамі. На яе сценах былі зроблены надпісы, якія ведае ўвесь свет: «Я паміраю, але не здаюся! Бывай, Радзіма».

Ужо ў першыя гадзіны вайны разгарнуліся паветраныя баі ў небе Беларусі. Каля Радашковіч здзейснілі гераічны подзвіг камандзір эскадрыллі, ураджэнец Беларусі капітан М. Гастэла і члены яго экіпажа. Са згоды экіпажа камандзір накіраваў палаючы самалёт на групу нямецкіх танкаў і аўтамашын. Пры абароне Гомеля здзейсніў свой першы паветраны таран лётчык В. Коўзан — адзіны ў свеце лётчык, які зрабіў чатыры паветраныя тараны і застаўся ў жывых.

Нягледзячы на ўпартае супраціўленне Чырвонай Арміі, фашысцкія войскі хутка рухаліся ўглыб тэрыторыі БССР. На сёмы дзень вайны быў захоплены Мінск. У абароне сталіцы Беларусі прымала ўдзел 100-я стралковая дывізія пад камандаваннем генерал-маёра  Русіянава, якая праз два месяцы стала першай гвардзейскай ва ўсёй Чырвонай Арміі. Аба-ронцы сталіцы ўпершыню ў гады вайны выкарысталі так званую шкляную артылерыю — бутэлькі з гаручай сумессю для барацьбы з танкамі. Такі сродак барацьбы атрымаў у Еўропе назву «кактэйль Молатава».

Надзвычай напружаны характар мелі баі ў раёне Магілёва. Абарона горада працягвалася 23 дні. У ліку адважных абаронцаў вызначыўся стралковы полк пад камандаваннем палкоўніка С. Куцепава. Толькі за адзін дзень баёў байцы Куцепава знішчылі 39 фашысцкіх танкаў. Аб гэтых баях пісьменнік Канстанцін Сіманаў расказаў у рамане «Жывыя і мёртвыя». Палкоўнік С. Куцепаў стаў прататыпам аднаго з герояў рамана — генерала Сярпіліна. Паводле завяшчання пісьменніка на тым месцы каля Магілёва, дзе ў 1941 г. адбываліся баі, на Буйніцкім полі, быў развеяны пасля смерці яго прах.

14 ліпеня 1941 г. пад Оршай упершыню савецкімі войскамі (батарэя мінамётаў пад камандаваннем капітана І. Флёрава) у абарончых баях была выкарыстана рэактыўная артылерыя — будучыя знакамітыя «кацюшы».

Двухмесячныя абарончыя баі савецкіх войскаў у Беларусі не дазволілі праціўніку рэалізаваць план «маланкавай вайны», далі магчымасць сканцэнтраваць рэзервы і падрыхтавацца да абароны на маскоўскім напрамку.

 

3.Мабілізацыя сіл рэспублікі на адпор агрэсару (лета 1941 г.)

Канкрэтнай праграмай мабілізацыі сіл і сродкаў краіны на барацьбу з ворагам з’яўлялася дырэктыва СНК СССР і ЦК ВКП(б) партыйным і савецкім арганізацыям прыфрантавых абласцей ад 29 чэрвеня 1941 г. Савецкі урад і ЦК партыі заклікалі перабудаваць усю работу на ваенны лад, арганізаваць усебаковую дапамогу фронту, павялічыць вытворчасць зброі, боепрыпасаў, танкаў, самалётаў, пачаць партызанскую барацьбу ў тыле ворага. Мерапрыемствы па мабілізацыі сіл і сродкаў краіны для барацьбы з ворагам былі выкладзены І.В. Сталіным у яго прамове па радыё 3 ліпеня 1941 г.

З амаль 12 млн. ваеннаабавязаных, якія былі на ўліку, больш 4 млн. з’яўляліся неабучанымі, не валодалі нават элементарнымі ведамі ваеннай справы. Вострым быў недахоп у кулямётчыках, мінамётчыках, артылерыстах, радыстах, шафёрах, трактарыстах, а таксама ў тэхніках і інжынерах. У кароткі тэрмін патрэбна было разгарнуць шматмільённую армію і зрабіць яе бояздольнай. За першыя 8 дзён вайны было прызвана ў армію 5,3 млн. чалавек. Мабілізацыя праходзіла ў абставінах вялікага пытрыятычнага ўздыму. Масавым была падача заяў аб добраахвотным уступленні ў рады Чырвонай Арміі. Да 1 снежня 1941 г. дзеючая армія папоўнілася 291 дывізіяй і 94 брыгадамі. За гады вайны ў армію было прызвана больш за 29 млн. чалавек.

ЦК ВКП(б) прыняў меры па ўзмацненню партыйна-палітычнага ўплыву ў дзеючай арміі. 27 і 29 чэрвеня 1941 г. ён прыняў рашэнні аб мабілізацыі камуністаў і камсамольцаў на фронт у якасці палітбайцоў. Кожны абком і крайком ВКП(б) павінен быў у трохдзённы тэрмін мабілізаваць ад 500 да 5 тыс. камуністаў і накіраваць іх у распараджэнне наркамата абароны. Толькі ў першы год вайны партыя накіравала ва Узброеныя Сілы не менш 1 млн. камуністаў і каля 2 млн. камсамольцаў. Усяго ў гады вайны 80% камуністаў знаходзіліся ва Узброеных Сілах СССР, 3 млн. з іх (кожны другі) загінулі ў баях. Каб аблегчыць прыём у партыю воінаў, якія вызначыліся ў баях, ЦК ВКП(б) дазволіў паступаючым прадстаўляць рэкамендацыі трох членаў партыі не з 3‑гадовым, а з гадавым партыйным стажам.

 

4.Абарончыя баі Чырвонай Арміі ў пачатковы перыяд Вялікай Айчынай вайны

З першых дзён вайны назіраўся масавы гераізм чырвонаармейцаў, асабліва пагранічнікаў 17-га Брэсцкага, 86-га Аўгустоўскага, 87-га Ломжынскага, 88-га Шапятоўскага пагранічных атрадаў. Самаахвярна дзейнічалі абаронцы Брэсцкай крэпасці, асобыя групы байцоў змагаліся амаль да сярэдзіны ліпеня. У раёне Брэста немцы страцілі 482 чалавекі забітымі, 80 афіцэраў і больш за 1000 чалавек параненымі, а ў палон узялі каля 8000 чалавек, з іх прыкладна 100 афіцэраў.

Гераічна змагаліся ў акружэнні пагранічнікі першай заставы пад камандаваннем старшага лейтэнанта А.Н. Сівачова. На працягу 9 гадзін байцы трэцяй заставы пад камандаваннем лейтэнанта В.М. Усава адбілі 7 атак ворага. На два дні затрымалі наступленне ворага байцы 87-га і 88-га пагранічных атрадаў.

Нягледзячы на масавы гераізм байцоў і камандзіраў Чырвонай Арміі, войскі вермахта паспяхова рэалізоўвалі план «маланкавай вайны». У цяжкіх кровапралітных баях вымушана была адступаць 4-я армія генерал-маёра А.А. Карабкова ад Брэста на рубеж ракі Ясельды, а затым і ракі Шчары.

Адступленне 4-й арміі мела цяжкія наступствы. 3 аднаго боку, германскім войскам адкрываўся шлях на Мінск, а з другога боку, гэта ставіла ў складанае становішча 3-ю і 10-ю арміі (камандармы В.І. Кузняцоў і Голубеў), якія прыкрывалі гродзенскі і беластоцкі накірункі. Толькі 25 чэрвеня Стаўка Галоўнага камандавання загадала тэрмінова адвесці войскі з беластоцкага выступу, якія знаходзіліся ў паўакружэнні. Нават у такой складанай сітуацыі большасць байцоў і камандзіраў мужна, самааддана змагаліся з пераўзыходзя-чымі сіламі захопнікаў.

Аднак пралікі вышэйшага камандавання Чырвонай Арміі, слабая падрыхтоўка байцоў і камандзіраў да вядзення абарончых баёў, недастатковае забеспячэнне воінскіх часцей і злучэнняў неабходнай ваеннай тэхнікай і ўзбраеннямі пры-вялі да таго, што ў пачатковы перыяд вайны (22 чэрвеня — 9 ліпеня) з 44 дывізій Заходняга фронту 24 былі знішчаны. Фронт пазбавіўся 1797 баявых самалётаў. У раёне Беласток — Навагрудак у плен папала 328 898 байцоў і камандзіраў Чырвонай Арміі.

3 першых гадзін вайны ў барацьбу з перадавымі, разведвальнымі падраздзяленнямі ворага ўключылася большасідь супрацоўнікаў органаў НКУС Беларусі. Супрацоўнікі міліцыі Беластока, Гродна, Брэста і іншых населеных пунктаў Беларусі паказвалі прыклады мужнасці і самаахвярнасці. Бой каля чыгуначнага вакзала Брэста пачаўся ў 5 гадзін раніці. Яго абарону ўзначаліў начальнік лінейнага аддзела міліцыі падпалкоўнік міліцыі А.Я. Вараб’ёў, які па раней прадугледжанаму плану сфарміраваў 3 атрады абаронцаў (ля Заходняга моста, прывакзальнай плошчы, Ковельскага моста). Атакі гітлераўкаў адбіваліся адна за другою. Перавага сіл і сродкаў была на баку ворага. Абаронцы вымушаны былі адыйсці да вакзала, дзе стойка адбівалі націск ворага. Не адолеўшы патрыётаў штурмам, фашысты пусцілі супраць іх авіяцыю і бронецягнік. Заняўшы падвалы, абаронцы прадаўжалі супраціўленне. Чатыры дні гітлераўцы травілі іх газамі, палілі агнямётамі, запампоўвалі ваду і нечыстоты. Аднак гарнізон прадаўжаў змагацца.

Толькі ў ноч з 1 на 2 ліпеня змучаныя і параненыя ўдзельнікі абароны змаглі праз падземныя камунікацыі вырвацца за межы горада. Але не ўсім удалося выратавацца. Раніцай 2 ліпеня немцы схапілі знясіленага арганізатара абароны А.Я. Вараб’ёва, якога расстралялі на беразе Мухаўца.

 

5.Прычыны паражэнняў Чырвонай Арміі ў пачатковы перыяд Вялікай Айчыннай вайны

Па-першае, адной з сур’ёзных прычын няўдач Чырвонай Арміі ў пачатку вайны быў пралік ваенна-палітычнага кіраўніцтва СССР пры вызначэнні часу пачатку вайны і нанясення месца галоўнага ўдару германскага вермахта.

Па-другое, вялікай памылкай было тое, што супраць згоды начальніка Генеральнага штаба Б.М. Шапашнікава было прынята рашэнне аб дэмантажы ўзбраення з умацаванняў старой граніцы. Такі беспадстаўны крок пазбавіў войскі Чырвонай Арміі ў адказны момант неабходнай добраўмацаванай другой паласы абароны.

Па-трэцяе, важным фактарам трагедыі 1941 г. былі рэпрэсіі каманднага складу Чырвонай Арміі. За 1937—1938 гг. было рэпрэсіравана звыш 40 тыс. камандзіраў і палітработнікаў. У 1938—1939 гг. хваля рэпрэсій загубіла яшчэ каля 35 тыс. На іх месцы былі прызначаны звыш 100 тыс. маладых малавопытных ваенных кадраў, што, безумоўна, адбілася на баяздольнасці часцей і армій.

Па-чацвёртае, пераацэнка палітычным кіраўніцтвам СССР значэння савецка-германскага дагавору; надзея на тое, што з дапамогай палітычных і дыпламатычных сродкаў атрымаецца адцягнуць пачатак вайны, а прывядзенне войск Чырвонай Арміі ў баявую гатоўнасць справакуе Германію на аб’яўленне вайны Савецкаму Саюзу.

Па-пятае,  ваенна-эканамічны патэнцыял Германіі напярэдадні Вялікай Айчыннай вайны пераўзыходзіў СССР у 2,5 разы. Германія своечасова перавяла сваю эканоміку на ваенны лад, ажжыццявіла мілітарызацыю краіны, далучыла да свайго патэнцыялу эканоміку многіх краін Заходняй Еўропы. На ваенную магугнасць вермахта працавала эканоміка 11 краін Еўропы, якія былі захоплены Германіяй.

Ца-шостае, Вялікая Айчынная вайна пераканаўча паказала, што праслаўленыя палкаводцы грамадзянскай вайны Маршалы Савецкага Саюза — К.Я. Варашылаў, Р.І. Кулік — не змаглі праявіць ранейшы ваенны талент. У новых умовах іх стратэгічнае і тактычнае мысленне ў значнай ступені засталося на ўзроўні часоў грамадзянскай вайны.

Па-сёмае, германскі вермахт меў дакладна распрацаваны план “Барбароса”, вопыт вядзення баявых аперацый, загадзя правёў мабілізацыю і канцэнтрацыю вайск на заходніх савецкіх граніцах. У савецкага камандавання не было дакладнага плана стратэгічнай абароны. Пареўзбраенне войск новай тэхнікай завяршыць не ўдалося, войскі прыгранічных акруг былі раскіданы  на вялізнай тэрыторыі.

Па-восьмае, войскі заходніх акруг не былі падрыхтаваны для адпору ворагу: артылерыя знаходзілася на вучэбных палігонах, авіяцыя як мішэнь для праціўніка заставалася на месцах пастаяннай дыслакацыі, войскі не былі прыведзены ў стан баявой гатоўнасці.

Па-дзевятае, удары з паветра і дзейнасць дыверсантаў у тыле Чырвонай Арміі прывялі да разбурэння сродкаў сувязі, радыёсувязь фактычна адсутнічала, у выніку кіраўніцтва войскамі было згублена.

 

6.Гітлераўскі акупацыйны рэжым на тэрыторыі Беларусі

На акупіраванай тэрыторыі Беларусі нямецка-фашысцкія захопнікі ўстанавілі акупацыйны рэжым. Быў уведзены «новы парадак», накіраваны на ліквідацыю савецкага ладу, эксплуатацыю нацыянальных багаццяў і рэсурсаў, прыгнечанне і знішчэнне людзей. Яго ідэйнай асновай стала чалавеканенавісніцкая «расавая тэорыя», якая сцвярджала перавагу арыйскай расы над усімі іншымі народамі, неаб-ходнасць пашырэння «жыццёвай прасторы» для немцаў і іх «права» на сусветнае панаванне.

Адносіны акупантаў да беларусаў былі вызначаны ўплане «Ост». Згодна з ім прадугледжвалася 75% рускіх, беларусаў, украінцаў фізічна знішчыць, а астатнія 25% ператварыць у рабоў. Што датычыцца цыганоў і яўрэяў, якія таксама жылі ў Беларусі, дык іх чакала поўнае знішчэнне. Галоўным сродкам ажыццяўлення сваіх мэт фашысты зрабілі палітыку генацыду — знішчэнне груп насельніцтва па тых або іншых матывах: за прыналежнасць да камуністаў або яўрэяў, за любое непаслушэнства акупацыйным уладам.

У Беларусі было створана болып за 260 лагераў смерці. Адзін з іх каля вёскі Малы Трасцянец. У сістэме лагераў фашысцкай Германіі ён займае сумнае чацвёртае месца пасля Асвенціма, Майданака і Трэблінкі па колькасці знішчаных чалавек — 206 500 чалавек (гэтую лічбу даследчыкі лічаць мінімальнай). Яўрэйскае насельніцтва Беларусі зганялася ў спецыяльныя месцы пражывання — гета. Усяго іх у Беларусі было 163. Скучанасць, голад, антысанітарныя ўмовы, цяжкая праца, здзекі, пагромы, масавыя забойствы рабілі жыццё жыхароў гета невыносным. У мінскім гета і лагеры смерці «Малы Трасцянец» загінула каля 100 тыс. яўрэяў.

Гітлераўцы за час акупацыі правялі ў Беларусі больш за 140 карных экспедыцый, у час якіх цэлыя раёны ператварыліся ў «зоны пустыні». 22 сакавіка 1943 г. па загадзе фа-шыстаў былі спалены жывымі ўсе жыхары вёскі Хатынь паблізу Лагойска. У агні загінулі 149 чалавек, у тым ліку 76 дзяцей. Назва «Хатынь» стала сімвалам трагедыі бела-рускага народа ў гады вайны. Усяго ў Беларусі было знішчана больш за 2 млн. 200 тыс. чалавек. Разам з жыхарамі спалена 619 вёсак, з якіх 186 так і не былі адноўлены пасля вайны.

Фашысты гвалтоўна вывозілі савецкіх людзей, асабліва моладзь, на катаржныя работы ў Германію. Тых, хто ўхіляўся ад адпраўкі ў Германію, расстрэльвалі. За час акупацыі з Беларусі было вывезена каля 380 тыс. чалавек, у тымліку больш за 24 тыс. дзяцей.

Каб наладзіць цывільнае жыццё з максімальнай карысцю для сябе, акупанты адразу ж сталі на шлях фарміравання мясцовай адміністрацыі і паліцэйскіх падраздзяленняў. 3 мэтай стварэння сваёй апоры сярод насельніцтва яны дазволілі тым, хто стаў з імі супрацоўнічаць, распаўсюджваць нацыянальную сімволіку, арганізоўваць беларускія школы, аднавіць дзейнасць тэатральных, навуковых і вучэбных устаноў, выдаваць беларускія газеты. Калі становішча акупантаў стала катастрафічным, яны пайіхші на стварэнне такіх арганізацый, як Беларуская цэнтральная рада, Беларуская краёвая абарона, Саюз беларускай моладзі. Ужо напярэдадні вызвалення БССР ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў у чэрвені 1944 г. у Мінску быў праведзены II Усебеларускі з’езд. Некаторыя прадстаўнікі беларускага нацыянальнага руху пайшлі на су-працоўніцтва з нямецкай адміністрацыяй пад лозунгам барацьбы з бальшавікамі.

 

7.Пачатак партызанскай барацьбы на акупіраванай тэрыторыі Беларусі. Стварэнне ЦШПР  і БШПР (1941-1942 гг.)

Ужо на пяты дзень вайны ў Пінскім раёне быў сфарміраваны адзін з першых партызанскіх атрадаў у Беларусі пад кіраўніцтвам В. Каржа. У Кастрычніцкім раёне Палескай вобласці быў арганізаваны партызанскі атрад, які ўзначалілі Ц. Бумажкоў і Ф. Паўлоўскі — першыя з савецкіх партызан, якім 6 жніўня 1941 г. былі прысвоены званні Герояў Савецкага Саюза.

У ліпені 1941 г. рабочыя кардоннай фабрыкі ў пасёлку Пудаць Суражскагараёна стварылі партызанскі атрад пад кіраў-ніцтвам свайго дырэктара М. Шмырова, якога любоўна называлі «бацькам Мінаем». Гэты атрад у далейшым ператварыўся ў першую беларускую партызанскую брыгаду. За галаву бацькі Міная фашысты давалі 30 тыс. марак і карову, але здраднікаў сярод партызан не знаходзілася. Тады акупанты схапілі чацвярых дзяцей Міная ў якасці заложнікаў і расстралялі.

Разгортванне масавай барацьбы супраць фашысцкіх захопнікаў вясной 1942 г. было звязана са стварэннем  партызанскіх брыгад. Камісарам адной з іх стаў Машэраў, які быў напярэдадні вайны настаўнікам фізікі і матэматыкі. Ён стварыў Расонскае партыйна-камсамольскае падполле, стаў камандзірам партызанскага атрада, а ў да-лейшым быў сакратаром Вілейскага падпольнага абкома камсамола. У 26 гадоў яму было прысвоена званне Героя Савецкага Саюза.

Да сярэдзіны 1942 г. партызанскі рух прыняў такія маштабы, што ўзнікла неабходнасць стварэння адзінага каардынуючага цэнтра. 30 мая 1942 г. Дзяржаўны Камітэт Абароны прыняў рашэнне аб утварэнні Цэнтральнага штаба парты-занскага руху (ЦШПР) пры Стаўцы Вярхоўнага Галоўнакамандуючага, а таксама Беларускага штаба партызанскага руху (БШПР).

У 1943 г. прыняў удзел у партызанскім руху ў якасці сувязнога 99-гадовы дзед Талаш. Бессмяротны подзвіг здзейснілі жыхары палескай вёскі Навіны браты Міхаіл і Іван Цубы. Карнікі, уварваўшыся ў вёску, схапілі іх і загадалі паказаць дарогу ў партызанскі лагер. Міхаіл Цуба наадрэз адмовіўся і тут жа на вачах брата быў застрэлены. А 70-гадо-вы Іван Цуба завёў фашыстаў у гібельную дрыгву.

Побач са сваімі дзядамі ваявалі хлопчыкі і дзяўчынкі. Так, подзвіг братоў Цубаў паўтарыў 12-гадовы хлопчык Ціхан Баран. Прыкладам для піянераў усёй краіны стаў подзвіг Марата Казея — юнага разведчыка партызан-скай брыгады, якая дзейнічала ў Мінскай вобласці. Ён падарваў сябе гранатай, калі апынуўся ў акружэнні ворага. Пасмяротна быў узнагароджаны зоркай Героя Савецкага Саюза.

 

8.Пачатак антыфашысцкай падпольнай барацьбы на тэрыторыі Беларусі. Дзейнасць падпольных арганізацый у 1941-1942 гг.

Шырокую дыверсійную дзейнасць на буйным чыгуначным  вузле «Орша» разгарнуў былы начальнік паравознага дэпо гэтага вузла К. Заслонаў, які прыбыў з-за лініі фронту. Ён уладкаваўся да  немцаў начальнікам паравозных брыгад з правам самастойнага набору рабочай сілы. Яго людзі пачалі рабіць міны, знешне падобныя на кавалкі вугалю, якія праз вугальныя склады падкідаліся ў паравозныя топкі. Такім чынам заслонаўцы вывелі са строю больш за 200 паравозаў і ажыццявілі каля 100 крушэнняў паяздоў.

Пачало дзейнічаць партыйнае і камсамольскае падполле ў  Мінску. Яго кіраўнікамі сталі. Казінец, М. Кедышка і інш. Падпольшчыкі наладзілі друкаванне газеты «Звязда», рэдактарам якой з’яўляўся У. Амельянюк.

Ва ўмовах разгортвання масавай партызанскай бараць-бы актывізаваўся падпольны рух. Адным з кіраўнікоў партыйнага падполля ў Віцебску стала Вера Харужая. Восенню 1942 г. стварыла адну з груп Віцебскага падполля. У лістападзе гэтага ж года была арыштавана і жорстка закатавана.

Актыўна дзейнічала падполле ў Мінску. У 1943 г. мінскія падпольшчыкі разам з партызанамі ажыццявілі аперацыю па забойстве гаўляйтэра Беларусі В. Кубэ, падклаўшы яму ў ложак міну. Удзельнікі гэтай аперацыі А. Мазанік, М. Осіпава і Н. Траян сталі Героямі Савецкага Саюза. Нямецка-фашысцкія акупанты ахрысцілі Мінск «страляючым горадам».

 

9.Баявыя дзеянні партызан і падпольшчыкаў Беларусі ў 1943-1944 гг.

Ужо на пяты дзень вайны ў Пінскім раёне быў сфарміраваны адзін з першых партызанскіх атрадаў у Беларусі пад кіраўніцтвам В. Каржа. У Кастрычніцкім раёне Палескай вобласці быў арганізаваны партызанскі атрад, які ўзначалілі Ц. Бумажкоў і Ф. Паўлоўскі — першыя з савецкіх партызан, якім 6 жніўня 1941 г. былі прысвоены званні Герояў Савецкага Саюза.

У ліпені 1941 г. рабочыя кардоннай фабрыкі ў пасёлку Пудаць Суражскагараёна стварылі партызанскі атрад пад кіраў-ніцтвам свайго дырэктара М. Шмырова, якога любоўна называлі «бацькам Мінаем». Гэты атрад у далейшым ператварыўся ў першую беларускую партызанскую брыгаду. За галаву бацькі Міная фашысты давалі 30 тыс. марак і карову, але здраднікаў сярод партызан не знаходзілася. Тады акупанты схапілі чацвярых дзяцей Міная ў якасці заложнікаў і расстралялі.

У барацьбу з ворагам уступілі таксама падпольшчыкі. Шырокую дыверсійную дзейнасць на буйным чыгуначным  вузле «Орша» разгарнуў былы начальнік паравознага дэпо гэтага вузла К. Заслонаў, які прыбыў з-за лініі фронту. Ён уладкаваўся да  немцаў начальнікам паравозных брыгад з правам самастойнага набору рабочай сілы. Яго людзі пачалі рабіць міны, знешне падобныя на кавалкі вугалю, якія праз вугальныя склады падкідаліся ў паравозныя топкі. Такім чынам заслонаўцы вывелі са строю больш за 200 паравозаў і ажыццявілі каля 100 крушэнняў паяздоў.

Пачало дзейнічаць партыйнае і камсамольскае падполле ў  Мінску. Яго кіраўнікамі сталі. Казінец, М. Кедышка і інш. Падпольшчыкі наладзілі друкаванне газеты «Звязда», рэдактарам якой з’яўляўся У. Амельянюк.

Разгортванне масавай барацьбы супраць фашысцкіх захопнікаў вясной 1942 г. было звязана са стварэннем  партызанскіх брыгад. Камісарам адной з іх стаў Машэраў, які быў напярэдадні вайны настаўнікам фізікі і матэматыкі. Ён стварыў Расонскае партыйна-камсамольскае падполле, стаў камандзірам партызанскага атрада, а ў да-лейшым быў сакратаром Вілейскага падпольнага абкома камсамола. У 26 гадоў яму было прысвоена званне Героя Савецкага Саюза.

Да сярэдзіны 1942 г. партызанскі рух прыняў такія маштабы, што ўзнікла неабходнасць стварэння адзінага каардынуючага цэнтра. 30 мая 1942 г. Дзяржаўны Камітэт Абароны прыняў рашэнне аб утварэнні Цэнтральнага штаба парты-занскага руху (ЦШПР) пры Стаўцы Вярхоўнага Галоўнакамандуючага, а таксама Беларускага штаба партызанскага руху (БШПР).

У 1943 г. прыняў удзел у партызанскім руху ў якасці сувязнога 99-гадовы дзед Талаш. Бессмяротны подзвіг здзейснілі жыхары палескай вёскі Навіны браты Міхаіл і Іван Цубы. Карнікі, уварваўшыся ў вёску, схапілі іх і загадалі паказаць дарогу ў партызанскі лагер. Міхаіл Цуба наадрэз адмовіўся і тут жа на вачах брата быў застрэлены. А 70-гадо-вы Іван Цуба завёў фашыстаў у гібельную дрыгву.

Побач са сваімі дзядамі ваявалі хлопчыкі і дзяўчынкі. Так, подзвіг братоў Цубаў паўтарыў 12-гадовы хлопчык Ціхан Баран. Прыкладам для піянераў усёй краіны стаў подзвіг Марата Казея — юнага разведчыка партызан-скай брыгады, якая дзейнічала ў Мінскай вобласці. Ён падарваў сябе гранатай, калі апынуўся ў акружэнні ворага. Пасмяротна быў узнагароджаны зоркай Героя Савецкага Саюза.

Ва ўмовах разгортвання масавай партызанскай бараць-бы актывізаваўся падпольны рух. Адным з кіраўнікоў партыйнага падполля ў Віцебску стала Вера Харужая. Восенню 1942 г. стварыла адну з груп Віцебскага падполля. У лістападзе гэтага ж года была арыштавана і жорстка закатавана.

Актыўна дзейнічала падполле ў Мінску. У 1943 г. мінскія падпольшчыкі разам з партызанамі ажыццявілі аперацыю па забойстве гаўляйтэра Беларусі В. Кубэ, падклаўшы яму ў ложак міну. Удзельнікі гэтай аперацыі А. Мазанік, М. Осіпава і Н. Траян сталі Героямі Савецкага Саюза. Нямецка-фашысцкія акупанты ахрысцілі Мінск «страляючым горадам».

 

  1. Фарміраванні Арміі Краёвай і АУН-УПА на тэрыторыі Беларусі

У гады Вялікай Айчыннай вайны на тэрыторыі Беларусі дзейнічалі 14 тыс. чалавек польскай Арміі Краёвай (АК – акаўцаў) і 12 тыс. чалавек Арганізацыі ўкраінскіх нацыяналістаў (АУН – аўнаўцаў).

У лютым 1942 г. па загаду польскага кіраўніцтва ў Лондане была створана Армія Краёва – падпольнае ваеннае фарміраванне знішчанай Польскай дзяржавы, якое дзейнічала як на тэрыторыі ўласнай Польшчы, так і ў Заходняй Беларусі, Заходняй Украіне і Літве. Галоўнай задачай фарміравання з’яўлялася барацьба за аднаўленне Польскай дзяржавы ў межах 1 верасня 1939 г. з уключэннем у яе склад Заходняй Беларусі, Заходняй Украіны і Віленскага краю Літвы.
Цэнтр камандавання Арміяй Краёвай знаходзіўся ў Варшаве, падпарадкоўваўся ўраду У. Сікорскага ў Лондане. Акрамя шматлікіх сутычак, адкрытай барацьбы з савецкімі партызанамі ў 1941 г. – пачатку 1943 г. польскія ваенныя фарміраванні не вялі, іншы раз нават сябравалі з беларускімі партызанамі, ратавалі палонных, раненых.

Пасля разрыву адносін паміж СССР і Польшчай у красавіку 1943 г. становішча змянілася. Армія Краёва прытрымлівалася лозунга “двух ворагаў” і вяла барацьбу на два фронты – супраць немцаў і супраць бальшавікоў. З восені 1943 г. і да лета 1944 г. толькі ў Навагрудскай акрузе фарміраванні акаўцаў правялі 81 аперацыю супраць беларускіх партызан. Толькі легіянеры стаўбцоўскага злучэння Арміі Краёвай забілі 6000 партызан і мірных жыхароў Беларусі.
З мэтай спынення супраціўлення Арміі Краёвай у верасні 1944 г. паміж урадам Беларусі і Польскім камітэтам нацыянальнага вызвалення было заключана пагадненне аб эвакуацыі беларускага насельніцтва з Польшчы ў Беларусь і польскага насельніцтва з Беларусі ў Польшчу. Да 1 мая 1945 г. з Польшчы ў Беларусь прыбылі 25 123 чалавекі, а з Беларусі ў Польшчу – 35 704.
У студзені 1945 г. Армія Краёва была афіцыйна распушчана.

На тэрыторыі Беларусі ў Брэсцкай і Пінскай абласцях, частка якіх была ўключана гітлераўцамі ў склад рэйхскамісарыята “Украіна”, дзейнічалі ваенныя фарміраванні Арганізацыі ўкраінскіх нацыяналістаў – аўнаўцы (1929 г. – пачатак 50-х гадоў). Арганізацыя гэта ўзнікла як палітычная рэакцыя на прыгнёт украінскага насельніцтва Польшчай.

Напярэдадні Вялікай Айчыннай вайны гітлераўская ваенная разведка (абвер) заключыла з АУН палітычнае пагадненне аб сумесных дзеяннях супраць СССР. З перадавымі часцямі вермахта 22 чэрвеня 1941 г. дзяржаўную мяжу СССР перайшлі два легіёны аўнаўцаў, якія налічвалі крыху больш за 400 чалавек. 30 чэрвеня 1941 г. у Львове АУН абвясціла незалежную Саборную Украіну, стварыла яе ўрад. Гітлер загадаў распусціць урад. Стваральнікі самастойнай Украіны былі арыштаваны і пасаджаны ў канцлагер.

У гады вайны ў рэгіёне Пінск–Мазыр–Корасцень дзейнічала адно з крылаў АУН – узброенае злучэнне “Палеская Сеч”, яго прыхільнікаў называлі бульбаўцамі ад імя кіраўніка, які меў клічку Бульба. Бандэраўцы і бульбаўцы знаходзіліся паміж сабой у стане лютай варожасці, бо кожны з іх прэтэндаваў на ролю “першага” барацьбіта за самастойную Украіну.

 

  1. Пачатак вызвалення Беларусі ад германскіх акупантаў (верасень 1943-сакавік 1944 г.)

Пачатак вызвалення БССР звязаны з наступленнем восенню 1943 г. войскаў Чырвонай Арміі. 28 верасня быў вызвалены першы раённы цэнтр — г. Камарын, а да канца года — абласны цэнтр Гомель.

Пасля вызвалення Бабруйска разгарнуліся баі на мінскім напрамку. Танк Паўла Рака першым па замініраваным фашыстамі мосце цераз раку Бярэзіну прарваўся ў г. Барысаў. Гітлераўцы ўзарвалі мост, і адрэзаныя ад асноўных сіл танкісты на працягу 17 гадзін вялі няроўны бой. Экіпаж згарэў у агні, але не здаўся ворагу. Членам экіпажа былі прысвоены званні Герояў Савецкага Саюза.

Раніцай 3 ліпеня 1944 г. пачаліся баі за вызваленне Мінска. Танкавы корпус генерала А. Бурдзейнага завязаў баі на ўсходняй ускраіне Мінска. Першым уварваўся ў Мінск танк камандзіра ўзвода Дз. Фролікава. На працягу 3 ліпеня захопнікі былі выбіты з горада. У пасляваенны час вызваліцелі Мінска Бурдзейны і Фролікаў сталі першымі ганаровымі грамадзянамі нашага горада. Дзень 3 ліпеня быў абвешчаны Днём вызвалення Беларусі ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў, а па выніках рэферэндума (усенароднага галасавання) у 1996 г. — Днём Незалежнасці Рэспублікі Беларусь (Днём Рэспублікі).

Пад Мінскам у «катле» было завершана акружэнне больш чым 100-тысячнай групоўкі праціўніка. Фашысцкім войскам так і не ўдалося вырвацца з яго. Частка ўзятых у палон салдат, афіцэраў і генералаў прыняла ўдзел у так званым парадзе ганьбы летам 1944 г. у Маскве. Яны ўвайшлі ў сталіцу СССР не пераможцамі, як марылі гэта зрабіць у 1941 п, а пераможанымі.

У ходзе далейшага наступлення савецкія войскі 28 ліпеня вызвалілі Брэст. Нямецка-фашысцкія захопнікі былі канчаткова выгнаны з беларускай зямлі.

Асаблівасцю аднаўленчага перыяду стала тое, што Беларусь, якая з’яўлялася часткай адзінай саюзнай дзяржавы, атрымала дапамогу ад астатніх рэспублік СССР, якія паз-беглі гітлераўскай акупацыі. Аднаўленне гаспадаркі БССР планавалася завяршыць на працягу чацвёртай пяцігодкі (1946—1950). Праходзіла яно ва ўмовах існуючай цэнтралізаванай планавай сістэмы эканомікі і з’яўлялася часткай працэсу мадэрнізацыі.

 

12.Стратэгічная наступальная аперацыя “Баграціён” і яе вынікі

У 1944 г. пачаўся завяршальны этап Вялікай Айчыннай вайны — поўнае выг-нанне акупантаў з савецкай зямлі і вызваленне народаў Еўропы ад фашысцкага рабства. Значную ролю ў рашэнні гэтых задач адыграла Беларуская наступальная аперацыя, вядомая пад кодавай назвай “Баграціён”.

Лінія савецка-германскага фронту да лета 1944 г. уяўляла сабой выступ, вядомы як «беларускі балкон». Утрыманню гэтага выступу гітлераўскае камандаванне надавала асаблівае значэнне. Тут былі падрыхтаваны абарончыя рубяжы, якія нельга было здаць ні пры якіх абставінах. Лінію абароны назвалі «Фатэрлянд» (Айчына). Гэтым падкрэслівалася, што нямецкая армія абараняе тут рубяжы самой Германіі. У Беларусі была сканцэнтравана групоўка фашысцкіх войскаў, асноўную сілу якой складала група армій «Цэнтр».

У красавіку—маі 1944 г. Генеральны штаб Савецкай Арміі распрацаваў план аперацыі «Баграціён». Для яго ажыццяўлення прыцягваліся войскі франтоў: 1 -га Беларускага (камандуючы генерал арміі К. Ракасоўскі), 2-га Беларускага (ка-мандуючы генерал-палкоўнік Г. Захараў), 3-га Беларускага (камандуючы самы малады ў Савецкай Арміі генерал-лейтэнант I. Чарняхоўскі), 1 -га Прыбалтыйскага (камандуючы I генерал арміі I. Баграмян), а таксама Дняпроўская флатылія і партызаны. Дзеянні франтоў каардынавалі маршалы Савецкага Саюза А. Васілеўскі і Г. Жукаў.

Задума Вярхоўнага Галоўнакамандавання заключалася ў наступным: франты, выкарыстоўваючы дапамогу партызан і мясцовых жыхароў, адначасова пераходзяць у наступленне на віцебскім, аршанскім і бабруйскім напрамках і магутнымі ўдарамі разбураюць абарону праціўніка, акружаюць і знішчаюць яго групоўкі ў раёнах Віцебска і Бабруйска, а затым наносяць удары па напрамках на Мінск з мэтай акружэння і знішчэння асноўных сіл групы армій «Цэнтр» у так званых катлах.

Беларуская наступальная аперацыя «Баграціён» пачалася 23 чэрвеня 1944 г. нечакана для ворага. Нямецка-фашысцкае камандаванне меркавала, што ўдар савецкіх войскаў адбудзецца на Украіне. Аднак аперацыя пачалася на Беларусі праз цяжкапраходныя балоты і лясы, дзе гітлераўцы ўдару не чакалі. Ужо на трэці дзень наступлення быў вызвалены Віцебск, а затым — Орша.

 

13.Уклад беларускага народа ў разгром нацыстскай Германіі і яе саюзнікаў

Ураджэнцамі Беларусі былі выдатныя военачальнікі, якія затым сталі маршаламі: В.Д. Сакалоўскі, І.І. Якубоўскі, С.А. Красоўскі; генераламі арміі: А.І. Антонаў, І.І. Гусакоўскі; генерал-палкоўнікамі А.Р. Бацюня, І.П. Камера, Ф.І. Кузняцоў; віцэ-адміралам В.П. Дрозд; контр-адміралам В.Е. Ананіч – усяго 217 генералаў і адміралаў. У складзе ваенна-паветраных сіл з ворагам змагаліся 5305, у бранятанкавых і механізаваных часцях 2490 афіцэраў з Беларусі.
Свой ўклад у разгром фашысцкіх захопнікаў унеслі партызаны і падпольшчыкі Беларусі, якую ў гады акупацыі па праву называлі “Рэспублікай-партызанкай”.

Нямала беларусаў у ліку савецкіх грамадзян удзельнічала ў еўрапейскім руху Супраціўлення. Агульная колькасць савецкіх партызан, якія дзейнічалі на тэрыторыі Польшчы, складала 12 тыс. чалавек, Чэхаславакіі – больш за 17 тыс. чалавек.

Рух Супраціўлення, які па свайму характару і мэтах быў антыфашысцкім, агульнадэмакратычным, меў важнае гістарычнае значэнне. Змагары Супраціўлення наносілі адчувальныя ўдары па варожых камунікацыях і гарнізонах, зганялі фашысцкіх акупантаў з населеных пунктаў, а ў некаторых краінах (Югаславія, Грэцыя, Албанія, Францыя) узброеныя фарміраванні антыфашыстаў вызвалілі ўсю тэрыторыю альбо большую яе частку.

Неацэнны ўклад у Вялікую Перамогу ўнеслі інтэлігенцыя, работнікі народнай адукацыі і навукі, культуры, літаратуры і мастацтва Беларусі. Вучоныя Белдзяржуніверсітэта і Акадэміі навук БССР вырашалі задачы, якія мелі абароннае і народнагаспадарчае значэнне.
Цесную сувязь з савецкай арміяй, народам прадэманстравалі работнікі мастацтва. З першых дзён вайны былі створаны творчыя (франтавыя) брыгады Беларускага тэатра оперы і балета. Калектывы ўсіх беларускіх тэатраў давалі шэфскія канцэрты і спецыяльныя пастаноўкі для стварэння фонду абароны.

Інтарэсы фронту займалі галоўнае месца і ў творчасці беларускіх кампазітараў і мастакоў. Сярод іх Я. Цікоцкі, М. Аладаў, З. Азгур і інш.Беларускія кінааператары на базе Маскоўскай студыі-хронікі штомесячна выпускалі кіначасопіс “Савецкая Беларусь”. Пры Усесаюзным радыёкамітэце бала створана беларуская рэдакцыя радыёвяшчання, якая штодзённа выпускала радыёперадачы. Не спынялі работы беларускі друк, Дзяржаўнае выдавецтва БССР.Работнікі народнай адукацыі, навукі, культуры, літаратуры, мастацтва, сродкаў масавай інфармацыі ў гады вайны працавалі для народа, выхоўвалі пачуццё патрыятызму, мужнасці, нянавісці да захопнікаў, натхнялі на непрымірымую барацьбу з ворагам.

Уклад беларускага народа ў Вялікую Перамогу, у справу разгрому фашызму атрымаў прызнанне ва ўсім свеце. Улічваючы гэта, 27 красавіка 1945 г. міжнародная канферэнцыя, скліканая для ўтварэння ААН, прыняла рашэнне аб уключэнні БССР у лік краін-заснавальніц гэтай новай і самай аўтарытэтнай міжнароднай арганізацыі, якая і сёння ахоўвае мір і бяспеку народаў.

 

14.Людскія, матэрыяльныя і культурныя страты Беларусі ў гады Другой сусветнай вайны

Вызваленая Беларусь была разрабавана і зруйнавана, велізарныя страты панесла не толькі гаспадарка рэспублікі, але і насельніцтва, прыроднае асяроддзе. Людскія страты згодна з афіцыйнымі дадзенымі, склалі 2 млн. 220 тыс. грамадзян. 209 з 270 гарадоў і 9.200 вёсак было спалена і разбурана. У вялікіх гарадах – Мінску, Віцебску, Оршы, Гомелі, Полацку разбурэнні жыллёвага фонду складалі  70-90%. Трэцяя частка насельніцтва засталася без прытулку. Па агульным узроўні развіцця Беларусь вярнулася да 1928 г.

Было разбурана, у тым ліку савецкімі спецатрадамі пры адступленні ў 1941 годзе каля 10 тыс. прадпрыемстваў прамысловасці і транспарту (85% даваеннай колькасці). Цалкам разбураны электрастанцыі рэспублікі.

У час Вялікай Айчыннай вайны на тэрыторыі Беларусі было разбурана 209 гарадоў, у тым ліку амаль поўнасцю Мінск, у якім захавалася толькі 4—5 буйных будынкаў (гэта было прычынай прапаноў аб пераносе сталіцы ў Магілёў). Была разбурана і спалена каля 9200 вёсак (628 — з жыхарамі). Знішчана 10338 прамысловых прадпрыемстваў і амаль усе электрастанцыі. Транспарт таксама знаходзіўся ў заняпадзе.  Чыгуначны транспарт быў разбураны партызанамі пад час “рэйкавай вайны” і адступаючай нямецкай арміяй. Водны і аўтамабільны транспарт былі знішчаны ці вывезены ў Германію. Сельская гаспадарка так сама значна пацярпела. У параўнанні з 1940 г. на 40% скараціліся пасяўныя плошчы, на палову пагалоўе буйной рагатай жывёлы, на 61% коней, на 89% свіней.

 

15.Выйсце БССР на міжнародную арэну. Удзел рэспублікі ў заснаванні і дзейнасі ААН (сярэдзіна 40-х – сярэдзіна 50-х гадоў XX ст.)

Удзел БССР у заснаванні і дзейнасці ААН азначаў выхад Беларусі на міжнародную арэну пасля другой сусветнай вайны. Ужо ў ходзе абмеркавання пытання абпасляваенным уладкаванні ўрад СССР прапанаваў прызнаць раўнапраўнымі членамі ААН Беларусь і Украіну. Гэтым прызнаваўся іх вялікі ўклад у разгром фашызму, панесеныя імі ў ходзе вайны каласальныя людскія ахвяры і матэрыяльныя страты. Дамоўленасць аб членстве БССР і УССР у ААН была дасягнута паміж кіраўнікамі  трох дзяржаў —  СССР, ЗША і Вялікабрытаніі яшчэ на крымскай канферэнцыі.

27 красавіка 1945 г. міжнародная канферэнцыя  ў Сан-Францыска, скліканая для заснавання ААН, прыняла рашэнне аб уключэнні БССР і УССР у лік краін-заснавальніц гэтай арганізацыі. БССР упершыню ў гісторыі стала членам самай прэстыжнай арганізацыі, створанай у мэтах падтрымання міжнароднага міру і бяспекі, развіцця дружалюбных адносін паміж народамі, аыццяўлення міжнароднага супрацоўніцтва ў вырашэнні міжнародных праблем эканамічнага, сацыяльнага, культурнага і гуманітарнага характару.

Удзел дэлегацыі БССР у рабоце ААН з самага пачатку прыняў фармальны характар, бо яна фактычна зъяўлялася частакай дэлегацыі СССР, сумесна з якой галасавала па ўсіх пятаннях, што абмяркоўваліся ў ААН. Разама з тым членства Беларусі ў ААН адыгрывала станоўчую ролю. Яно пашырала міжнародныя кантакты рэспублікі, садзейнічала набыццю дыпламатычнай культуры, вывучэнню і абагульненню вопыту іншых краін на аснове непасрэднага назірання за працэсамі, якія адбываліся ў свеце. Практычна й карысцю ўваходжання БССР ў ААН для беларускага народа з’явілася атрыманне ад гэтай арганізацыі дапамогі ў выглядзе паставак тавараў, машын і абсталявання ў найбольш цяжкі пасляваенны час.

Делегацыя БССР удзельнічала ў абмеркаванні пытанняў, якія выносіліся на штогадовыя сессіі Генеральнай Асамблеі ААН. У прыватнасці, па прапанове БССР у 1946 г. была прынята рэзалюцыя ААН “АБ выдачы і пакаранні ваенных злачынцаў”. На Парыжскай мірнай канферэнцыі ў гэтым жа годзе пры абмеркаванні тэрытарыяльных пытанняў дэлегацыя БССР дабівалася справядлівага пасляваеннага ўладкавання Еўропы без усялякага прыніжэня годнасці асобных дзяржаў і народаў. Яшчэ ў жніўні 1945 г. па ўмовах Дагавору паміж СССР і Польшчай аб савецка-польскай дзяржаўнай граніцы Польшчы быў передадзены шэраг раёнаў Беластоцкай і Брэсцкай вобласці. Усталявалася існуючая цяпер дзяржаўная мяжа.

У 1951 г. адбылося афармленне дзяржаўнасці БССР, выкліканае ўваходжаннем рэспублікі ў склад ААН і звязанае з зацвярджэннем новага дзяржаўнага сцяга БССР. Ен уяўляў сабой палотнішча, якое складалася з двюх гарызантальна размешчаных палос: верхняй чырвонага колеру і ніжняй зяленага колеру. На чырвонай паласе ўверсе злева размяшчаліся серп, молат і чырвоная зорк ў залатым афармленні. Каля дрэўка вертыкальна размяшчаўся беларускі нацыянальны арнамент белага колеру на чырвоным фоне. У такім выглядзе дзяржаўны сцяг БССР існаваў да 1991 г.

У  1957 г. было адкрыта прадстаўніцтва БССР пры ААН, што дазволіла нашай краіне актывізаваць сваю знешнепалітычныую дзейнасць. Перыяд “халоднай вайны” зрабіў адбітак на дзейнасці ААН, яка стала выкарыстоўвацца ў якасці трыбуны для ўзаемных абвінавачванняў паміж ЗША і СССР. У абвастрэнні міжнародных адносін народы свету ўбачылі нарастаючую пагрозу новай сусветнай вайны. Ва ўсім свеце разгортваўся масавы рух за мір, які актыўна падтрымала Беларусь, што панесла вялікія людскія ахвяры і матэрыяльныя страты ў час другой сусветнай вайны. У 1963 г. у ліку першых дэлегацыя БССР падпісала ў Маскве дагавор аб забароне выпрабаванняў ядзернай зброі ў атмасферы, космасе і пад вадой. У 1965 г. дэлегацыяй БССР была падпісана Дэкларацыя ААН аб недапуўчальнасці ўмяшальніцтва ва ўнутраныя справы краін, ахове іх незалежнасці. Разам з іншымі краінамі Беларусь была ініцыятарам прыняцця Дэкларацыі аб умацаванні міжнароднай бяспекі, якой прадугледжвалася недепушчальнасць ваеннай акупацыі на чужой тэрыторыі.

 

16.Аднаўленне і развіццё прамысловасці і транспартнай сістэмы БССР у першае пасляваенная дзесяцігоддзе

У прамысловасці больш хуткімі тэмпамі адраджалася машынабудаванне. Марудна адраджалася лёгкая прамысловасць. Асаблівая ўвага надавалася аднаўленню энергетыкі. Торфаздабыча была вызначана як аснова паліўнай базы Беларусі. На пачатак 1946 г. дзейнічала 270 торфапрадпрыемстваў, аб’ём іх вытворчасці дасягнуў даваеннага ўзроўню.

Аднаўляўся транспарт, сувязь. На пачатак 1946 г. эксплуатацыйная даўжыня чыгунак складала 5 тыс. км, (87% ад даваеннага). Аднаўляўся аўтамабільны, водны транспарт. Жыллёвае будаўніцтва адбывалася згодна з генеральнымі планамі аднаўлення і рэканструкцыі.

З наладжваннем мірнага жыцця была адноўлена трыдыцыя пяцігадовага планавання развіцця гаспадаркі. У 1946 годзе пачалася чацьвёртая пяцігодка, якая цягнулася да 1950 г. Яе мэтамі было аднаўленне народнай гаспадаркі ў межах даваеннага ўзроўню і перавышэнне даваеннага ўзроўню вытворчасці на 16%. Прадугледжвалася паскорана развіваць машынабудаванне, стварыць новыя галіны прамысловасці – трактара- і аўтамабілебудаванне, выпуск лакаматываў, гідратурбін, матацыклаў, веласіпедаў, швейных машын; аднавіць і развіваць энергетычную гаспадарку, пашырыць паліўную базу рэспублікі. Дзеля выраўнівання эканамічнага патэнцыялу краіны трэбы было павялічыць долю заходніх рэгіёнаў па выпуску валавай прадукцыі ўсёй рэспублікі з 9,1% у 1940 г. да 22,6% у 1950 г.

Для выканання гэтых задач былі пашыраны правы рэспубліканскіх і мясцовых органаў кіравання гаспадарчай дзейнасцю, у лёгкай прамысловасці ўводзіліся элементы ўнутрызаводскага гаспадарчага разліку. Рэспубліка атрымлівала дапамогу ад цэнтра кваліфікаванымі рабочымі, інжынерамі і служачымі; бюджэтнымі датацыямі, тэхнікай і абсталяваннем, сыравінай. Прыходзіла дапамога і па лініі ААН.

Хуткімі тэмпамі аднаўляліся і будаваліся новыя прадпрыемствы. У 1947 г. у рэспубліцы ўступілі ў строй 90 буйных прамысловых прадпрыемстваў (Мінскі інструментальны завод імя Чкалава, Бабруйскі дрэваапрацоўчы камбінат, Магілёўскі металакамбінат, аўтамабільны і веласіпедны заводы ў Мінску, завод «Рухавік рэвалюцыі» ў Гомелі). У 1948 г. валавая прадукцыя прамысловасці заходніх абласцей ў 1,5 раза перавысіла даваенны ўзровень. Аднаўлялася паліўна-энергетычная гаспадарка.

Лёгкая, харчовая прамысловасць працягвалі атрымліваць дапамогу па рэшткаваму прынцыпу.

 

17.Грамадска-палітычнае жыццё БССР у першае пасляваенная дзесяцігоддзе

Характэрнай рысай грамадска-палітычнага жыцця народаў СССР першых пасляваенных гадоў з’ўляўся высокі духоўны ўздым савецкіх людзей, выкліканы перамогай у Вялікай Айчыннай вайне.

Палітычная сістэма паступова аднавіла сваю дзейнасць. Як і раней, у цэнтры яе знаходзілася ЎКП(б) (з 1952 г. – КПСС). З разгромам фашызму – аўтарытэт яе Генеральнага сакратара, генералісімуса Савецкага Саюза і старшыні Савета Міністраў І. Сталіна максімальна ўзрос. Нават у афіцыйным ужытку распаўсюдзіўся тытул тытул «Правадыр усіх часоў і народаў», а перамога ў вайне асацыіравалася з яго іменем. У ліку набліжаных да яго асоб былі члены Палітбюро – Л. Берыя, Г. Малянкоў, В. Молатаў, М. Булганін, М. Хрушчоў.

Партыйную арганізацыю БССР узначальвалі П. Панамарэнка, са студзеня 1947 г. – М. Гусараў, з ліпеня 1950 г. – М. Патолічаў. На вышэйшыя партыйныя, савецкія, грамадскія пасады вылучаліся былыя кіраўнікі падполля і партызанскага руху І. Варвашэня, В. Казлоў, І. Кожар, С. Прытыцкі. Шэрагі КП(б) Б імкліва павялічваліся. Так, у пачатку 1945 г. у яе складзе налічвалася 29 515, 1951 г. – 116 663, 1954 г. – 129 585 камуністаў і кандыдатаў у члены партыі.

Выбары ў Вярхоўны Савет СССР (1946), Вярхоўны Савет БССР (1947), мясцовыя Саветы (1948, 1950), а таксама народных суддзяў і народных засядацеляў па-ранейшаму былі безальтэрнатыўнымі, але надзвычай масавымі, і прайшлі пад лозунгам падтрымкі «блоку камуністаў і беспартыйных». Як і раней, праца Саветаў была фактычна зведзена да ўхвалення, станоўчага каментавання i адпаведнай канкрэтызацыi партыйных рашэнняў.

Характэрнай рысай грамадска-палітычнага жыцця канца 1940-пачатку 1950-х з’яўлялася аднаўленне рэпрэсій. Так, у верасні 1950 г. па «ленінградскай справе» было расстраляна 6 высокапастаўленых дзяржаўных дзеячаў. Рэпрэсіі былі выкарыстаны і ў дачыненні шырокага кола грамадзян СССР: жыхароў Прыбалтыкі, Заходняй Беларусі і Заходняй Украіны, дзе адбывалася калектывізацыя і разам з ёй – высылка ў Сібір «класава чужых элементаў». Пад падазрэнне спецслужбаў трапілі практычна ўже жыхары часова акупіраванай фашыстамі тэрыторыі БССР, у тым ліку члены мінскага падполля. Паэты С. Шушкевіч, С. Грахоўскі і інш. былі ізноў арыштаваны і высланы з Беларусі. Мiнiстр асветы БССР П. Саевiч па абвiнавачаннi у супрацоўнiцтве з югаславамi быў асуджаны на 25 год турмы. У 1948 г. на падставе сфальсіфікаванай справы «Антыфашысцкага яўрэйскага камітэта» у СССР пачаліся рэпрэсіі сярод яўрэйскай інтэлігенцыі. Так, 13 студзеня 1948 г. у Мiнску быў забіты народны артыст СССР С. Мiхоэлс. А «справа ўрачоў», якія быццам планавалі атруціць вышэйшых дзяржаўных асоб, выклікала ўсплёск юдафобіі на дзяржаўным узроўні.

Умовы «халоднай вайны» прымусілі партыйнае кіраўніцтва ўзмацніць ідэйна-палітычнае выхаванне насельніцтва. Так, у 1946 г. яго жорсткай крытыцы падвергліся рэдактары часопісы «Звезда» і «Ленінград», аўтары кінафільма «Вялікае жыццё» У «няміласць» трапілі літаратары Г. Ахматава і М. Зошчанка

Актыўнасць ідэалагічных і следам – карных службаў выявілася ў бібліятэчнай і выдавецкай справах, калі ў 1948 г. Галоўліт СССР забараніў для грамадскага чытання 185 назваў кніг.

 

18.Пасляваенная матэрыяльнае і бытавое становішча насельніцтва Беларусі

Пасля вызвалення Беларусі ад фашысцкіх захопнікаў жыллевыя і камунальна-бытавя ўмовы жыцця насельніцтва былі катастрафічнымі. Акупанты знішчылі на Беларусі 70 тыс. жылых дамоў, якія належылі дзяржаве, і звыш 391 тыс. жылых дамоў, што належалі да асабістай уласнасці грамадзян.

У ліку першачарговых задач пасляваеннага часу было вырашэнне харчовай праблемы, а таксама забеспячэнне насельніцтва прамысловымі таварамі першага ўжытку. У Беларусі, як і ва ўсей краіне, дзенічала картачная сістэма нарміраванага забеспячэння рабочых і служачых. Устаноўленыя нормы прадуктаў і тавараў былі сціплымі, але прадаваліся яны па адносна нізкіх рознічных цэнах. Картачная сістэма была вымушанай мерай. Яна дазволіла ў цяжкіх умовах пасляваеннага часу і першых пасляваенных гадоў больш рацыянальна выкарыстаць наяўныя рэсурсы харчавання і прадметаў першая неабходнасці. Адначасова аднаўлялася і пачынала дзейнічаць сетка прадпрыемстваў гандлю і грамадскага харчавання. На канец 1945 г. насельніцтва Беларусі ўжо абслугоўвалі каля 6 тыс. магазінаў, 1117 гандлевых палатак, звыш 1 тыс. прадпрыемстваў грамадскага харчавання, у тым ліку 950 сталовых, рэстаранаў і чайных.

Пашыраўся гандаль на калгасных рынках, аднак цэны тут былі высокімі і маладаступнымі для шырокіх слаеў насельніцтва. У паляпшэнні матэрыяльнага становішча беларускага народа важнае значэнне мелі пастаўкі неабходных тавараў з іншых рэспублік і рэгіенаў краіны. Ужо ў першыя дні ліпеня 1944 г. Наркамат гандлю СССР прызначыў для неадкладнай адпраўкі ў Мінск, Віцебск і Магілеў 88 вагонаў з рознымі таварамі.

Адной з важнейшых задач было аднаўленне работы медыка-санітарных устаноў, аказанне насельніцтву рэгулярнай медыцынскай дапамогі. У 1944 г. органы аховы здароўя рэспублікі правялі масавае санітарнае абследване насельніцтва, якім было ахоплена каля 3 млн. чалавек. Пры гэтым у першую чаргу намаганні медыцынскіх работнікаў былі скіраваны на ліквідацыю інфекцыйных і эпідэмічных захворванняў, якія ўзніклі ў гады акупацыі. Барацьбе з захворваннямі спрыяла паступовае пашырэнне сеткі медыцынскіх устаноў, а таксама дапамога воінскіх медыцынскіх служб, Наркамздрава СССР, які прыслаў у рэспубліку 26 супрацьэпідэмічных атрадаў. Агульнымі намаганнямі да сярэдзіны 1945. У Беларусі была ў асноўным ліквідавана эпідэмія сыпнога тыфу.

На канец 1945 г. у рэспубліцы ўжо налічвалася 597 бальнічных устаноў на 26,4 тыс. ложкаў. У іх працавала 3115 урачоў і 13,8 тыс. сярэдніх медыцынскіх работнікаў. Шырокую лячэбна-рафілактычную работу разгарнулі калектывы 1,2,3-й клінічных бальніц Мінска, абласных бальніц у Мінску, Гомелі, Віцебску, Гродне, Магілеве, Брэсце, а таксама лячэбны ўстановы іншых гарадоў, раенных цэнтраў і паселкаў рэспублікі. Аднавілася ў рэспубліцы падрыхтоўка медыцынскіх кадраў з вышэйшай і сярэдняй адукацыяй.

У наступны час сістэма аховы здароўя БССР хоць і марудна, але ўмацоўвалася, яе ўстановы аснашчаліся новым медыцынскім абсталяванне, папаўняліся кваліфікаванымі кадрамі.

 

19.Развіццё сістэмы адукацыі і навукі БССР у першае пасляваенная дзесяцігоддзе

За 1946–1950 гг. на аднаўленне і развіццё агульнаадукацыйнай школы было адпушчана 3598,7 млн. рублёў. Гэта дазволіла толькі за кошт дзяржаўных сродкаў пабудаваць 205 школ на 62,4 тысячы вучнёўскіх месц. У канцы 1950 г. у БССР у асноўным была адноўлена даваенная сетка агульнаадукацыйных школ. У 1951–1955 гг. адбылося далейшае пашырэнне сярэдняй адукацыі, якое ішло шляхам арганізацыі новых і пераўтварэння сямігодак у сярэднія школы. Іх колькасць за гэтыя гады вырасла амаль у 2 разы. Палепшыўся і склад настаўніцкіх кадраў: калі ў 1944/45 навучальным годзе працавала 19,7% настаўнікаў з вышэйшай і няпоўнай вышэйшай адукацыяй, то ў 1950/51 – 30,2%, а ў 1955/56 – каля 50%.

Паспяхова развівалася вышэйшая адукацыя. У 1944/45 навучальным годзе працавалі 22 вышэйшыя навучальныя установы (з 25 існаваўшых да вайны). У 1945 г. у Мінску аднавіў работу Беларускі лесатэхнічны інстытут, які з 1930 г. працаваў у Гомелі. У 1961 г. ён быў пераўтвораны ў Беларускі тэхналагічны інстытут. Адкрыліся новыя вышэйшыя навучальныя ўстановы: у 1945 г. Беларускі тэатральны інстытут (з 1953 г. – тэатральна-мастацкі), у 1948 г. – Мінскі дзяржаўны педагагічны інстытут замежных моў, у 1950 г. – Брэсцкі педагагічны інстытут (створаны на базе настаўніцкага інстытута).
У 1959 г. было створана Міністэрства вышэйшай і сярэдняй спецыяльнай адукацыі БССР.
За пасляваенныя гады колькасць сярэдніх спецыяльных навучальных устаноў павялічылася з 94 у 1946 г. да 139 у 1985 г., вышэйшых навучальных устаноў – з 24 да 33 (колькасць студэнтаў адпаведна з 13 тыс. да 182 тыс.).

Аднаўляліся навукова-даследчыя інстытуты меліярацыі, будаўнічых матэрыялаў, харчовай прамысловасці, лясной гаспадаркі. К канцу 1950 г. у БССР дзейнічала 77 навуковых устаноў, а ў 1958 г. гэтая лічба ўзрасла да 83.Цэнтрам навуковай працы ў рэспубліцы становіцца Акадэмія навук БССР. У пасляваенныя гады тут праводзіліся работы па стварэнні новых сплаваў, вывучэнні фэрамагнетызму, тэхналогіі апрацоўкі металаў. Паспяхова распрацоўваліся пытанні калоіднай хіміі, рацыянальнага выкарыстання торфу, праводзіліся даследаванні, накіраваныя на павышэнне ўрадлівасці глебы, культуры земляробства, жывёлагадоўлі ў калгасах і саўгасах рэспублікі.

У 1955 г. у сістэме АН БССР быў створаны Інстытут фізікі і матэматыкі, у якім пачалі развівацца новыя навуковыя напрамкі – спектраскапія, люмінесцэнцыя, тэорыя дыферэнцыяльных ураўненняў і вылічальная матэматыка. У 1955 г. ствараецца Інстытут матэматыкі з вылічальным цэнтрам, адкрываецца Аддзел фізікі цвёрдага цела і паўправаднікоў, які хутка рэарганізуецца ў Інстытут таго ж профілю. На базе энергетычнага сектара ў 1952 г. ствараецца Інстытут энергетыкі

 

20.Прамысловае будаўніцтва ў БССР. Змены ў структуры прамысловасці (сярэдзіна 50-х – сярэдзіна 80-х гадоў XX ст.

Прамысловасць Беларусі пачала вытцорчасць шэрага новых відаў прадукцыі, у тым ліку 25-тонных самазвалаў, аўтамашын-лесавозаў, трактароў «Беларусь», унікальных металарэзных станкоў і інш. Далейшае развіццё атрымалі тарфяная, хімічная, дрэваапрацоўчая галіны прамысловасці, вытворчасць будаўнічых матэрыялаў, лёгкая і харчовая прамысло-васць.

Прамысловае будаўніцтва ў 50-я гг. вялося ва ўмовах паскоранай навукова-тэхнічнай рэвалюцыі, якая ахапіла развітыя краіны свету. На аснове пастановы ліпеньскага (1955 г.) Пленума ЦК КПСС у рэспубліцы пачалі абнаўляцца і мадэрнізавацца асноўныя вытворчыя фонды, старая тэхніка замяняцца новай.

У другой палове 50-х гг. прамысловасць Беларусі дасягнула новых поспехаў. Аб’ём валавой прадукцыі павялічыўся на 79 %. Былі ўведзены ў строй буйныя прадпрыемствы — Беларускі аўтазавод у Жодзіне, завод аўтаматычных ліній у Мінску, Васілевічская ДРЭС і інш.

50-я гг.— пачатак бурнага развіцця ў Беларусі радыётэхнічнай і радыёэлектроннай прамысловасці. У 1950 г. у Мінску пачалося будаўніцтва новага радыёзавода, які праз год выдаў першую прадукцыю — радыёлу «Мінск Р-7», а ў далейшым асвоіў вытворчасць чорна-белых і каляровых тэлевізараў. У 1957 г. уступіў у строй прыборабудаўнічы завод імя У. I. Леніна.

У першай палове 60-х гг. у БССР увайшлі ў строй шэраг буйных прамысловых прадпрыемстваў, у тым ліку два калійныя камбінаты ў Салігорску, Светлагорскі баваўняны, Бабруйскі скураны камбінаты, Бярозаўская ДРЭС і інш.

Аднак, нягледзячы на дасягнутыя поспехі, насцярожвала тое, што перавод прамысловасці на новы тэхнічны ўзровень ажыццяўляўся марудна. Пераважным заставалася экстэнсіўнае развіццё. На шматлікіх прадпрыемствах вялікае месца займала ручная праца. Шэраг заводаў і фабрык не выконвалі планавых заданняў, выпускалі ўстарэлую прадукцыю.

 

21.Эканамичная рэформа  1965 г. і яе ажыццяўленне ў БССР

Цэнтралізаваная планавая эканоміка скоўвала тэхнічны прагрэс, не спрыяла росту творчай актыўнасці, параджала масавае ўтрыманства. У сувязі з гэтым была зроблена адна з самых рашучых у пасляваенныя гады спроб радыкальных змен у эканоміцы на аснове рэформы 1965 г.

Задачы рэформы: ліквідаваць недахопы сацыялістычнай эканомікі, уключыць у дзеянне гаспадарча-разліковыя і таварна-грашовыя механізмы, пашырыць гаспадарчую самастойнасць прадпрыемстваў.

Сутнасць рэформы заключалася ў наступным:скарачэнне планавых паказчыкаў, што даводзіліся да прадпрыемства; стварэнне на прадпрыемствах фондаў матэрыяльнага стымулявання; увядзенне трывалай платы за выкарыстоўваемыя прадпрыемствамі вытворчыя фонды; фінансаванне прамысловага будаўніцтва праз крэдыт, а не шляхам выдачы незваротных датацый; абавязковае ўзгадненне з прадпрыемствамі змяненняў у планах і г.д.

Распрацоўка і правядзенне ў жыццё рэформы ажыццяўлялася зверху, таму ніякіх мясцовых асаблівасцей яна не прадугледжвала.

Прычыны няўдачы рэформы:захаванне камандна-адміністрацыйнага метада кіраўніцтва; звужэнне працэсаў дэмакратызацыі ў палітычнай сферы; у ходзе ажыццяўлення рэформы пачалася яе карэкціроўка, выпраўленні, дапаўненні, у выніку якіх у 70-я гг. яе сутнасць настолькі была зменена, што яна фактычна перастала дзейнічаць.

Вынікі рэформы:

Уздым прамысловай вытворчасці ў другой палове 60-х — пачатку 70-х гг.

Будаўніцтва 140 буйных прадпрыемстваў (Гродзенскі і Гомельскі хімкамбінаты, Магілёўскі камбінат сінтэтычнага валакна, Бабруйскі шынны камбінат, Мазырскі нафтаперапрацоўчы завод і інш.).

Выпуск новых прамысловых вырабаў: электронна-вылічальных машын, асабліва дакладных станкоў, прыбораў.

Нягледзячы на высокія паказчыкі колькаснага росту прамысловай вытворчасці, паралельна ішлі і ўзмацняліся негатыўныя з’явы, якія сведчылі, што эканамічная рэформа 1965 г. не дала жаданых вынікаў. Працягвалася адставанне тэмпаў навукова-тэхнічнага прагрэсу і ўкаранення ў вытворчасць дасягненняў навукі і тэхнікі. Гэта стрымлівала пераход прамысловасці на шлях інтэнсіўнага развіцця.

 

22.Меры па развіццю сельскай гаспадаркі БССР у сярэдзіне 50-х – сярэдзіне 80-х гадоў XX ст.

Павелічэнне дзяржаўных асігнаванняў на патрэбы сельскай гаспадаркі дазволіла калгасам і саўгасам ажыццявіць шырокую праграму будаўніцтва вытворчых памяшканняў, малочна-таварных ферм, жывёлагадоўчых комплексаў. У 70—80-я гг. буй-ныя комплексы па вытворчасці мяса і малака былі створаны ў калгасах імя С. М. Кірава і імя Чырвонай Арміі Віцебскага, «Рассвет» Кіраўскага раёнаў, у саўгасах «Днепр» Аршанскага, «Новае Палессе» Салігорскага раёнаў і іншых гаспадарках.

3 60-х гг. у рэспубліцы праводзіліся шырокія меліярацыйныя работы. У 1985 г. плошча меліяраваных зямель была даведзена да 2,8 млн га. Яны давалі амаль 1/3 усёй прадукцыі раслінаводства і 40 % кармоў. Аднак меліярацыя стварыла і вялікія праблемы. Праведзеная без глыбокай навуковай распрацоўкі, яна прывяла да таго, што на Палессі амаль не засталося рэк і вадаёмаў у натуральным стане, з’явілася праблема малых і сярэдніх рэк Беларусжага Паазер’я, забруджання вадаёмаў нітратамі і ядахімікатамі.

 

23.Становішча прыродных рэсурсаў і абастрэнне экалагічных праблем у Беларусі (сярэдзіна 50-х – сярэдзіна 80-х гадоў XX ст.

Эканамічнае становішча Беларусі ў канцы 80-х гг. рэзка пагоршылася ў сувязі з аварыяй на Чарнобыльскай атамнай электрастанцыі, што адбылася 26 красавіка 1986 г. Эканамічны ўрон, нанесены Беларусі аварыяй, ацэньваецца, паводле падлікаў вучоных, у 32 гадавыя рэспубліканскія бюджэты, а вынікі для здароўя людзей наогул непрадказальныя. Радыеактыўнымі нуклідамі забруджана пятая частка тэрыторыі рэспублікі, на якой пражывае больш за 2 млн. чалавек, гэта значыць, кожны пяты жыхар рэспублікі. 3 гаспадарчага абароту выведзена 20% зямель.

Урадам рэспублікі была распрацавана і ў 1989 г. прынята доўгатэрміновая Дзяржаўная праграма ліквідацыі вынікаў аварыі на Чарнобыльскай АЭС. 3 забруджаных тэрыторый на новае месцажыхарства за 1986— 1992 гг. пераехала больш за 130 тыс. чалавек. Для перасяленцаў было пабудавана шмат жылля. Аднак пасля распаду СССР у 1991 г. гэтую работу Рэспубліка Беларусь вымушана была ажыццяўляць у асноўным толькі за кошт сваіх уласных сродкаў.

Эканамічнае становішча Беларусі ў канцы 80-х гг. рэзка пагоршылася ў сувязі з аварыяй на Чарнобыльскай атамнай электрастанцыі, што адбылася 26 красавіка 1986 г. Эканамічны ўрон, нанесены Беларусі аварыяй, ацэньваецца, паводле падлікаў вучоных, у 32 гадавыя рэспубліканскія бюджэты, а вынікі для здароўя людзей наогул непрадказальныя. Радыеактыўнымі нуклідамі забруджана пятая частка тэрыторыі рэспублікі, на якой пражывае больш за 2 млн. чалавек, гэта значыць, кожны пяты жыхар рэспублікі. 3 гаспадарчага абароту выведзена 20% зямель.

Урадам рэспублікі была распрацавана і ў 1989 г. прынята доўгатэрміновая Дзяржаўная праграма ліквідацыі вынікаў аварыі на Чарнобыльскай АЭС. 3 забруджаных тэрыторый на новае месцажыхарства за 1986— 1992 гг. пераехала больш за 130 тыс. чалавек. Для перасяленцаў было пабудавана шмат жылля. Аднак пасля распаду СССР у 1991 г. гэтую работу Рэспубліка Беларусь вымушана была ажыццяўляць у асноўным толькі за кошт сваіх уласных сродкаў.

 

24.Спробы лібералізацыі грамадска-палітычнага жыцця ў сярэдзіне 50-х – сярэдзіне 60-х гадоў XX ст. Рэабілітацыя ахвяр культу асобы ў БССР

Дэмакратызацыя грамадска-палітычнага жыцця ў другой палове 80-х гг. была звязана з курсам на паскарэнне сацыяльна-эканамічнага развіцця і дэмакратызацыю палітычнага жыцця. Ён быў абвешчаны ў 1985 г. новым кіраўніком ЦК КПСС М. Гарбачовым і атрымаў назву палітыкі перабудовы.

Важным крокам на шляху пашырэння ролі народа ў жыцці грамадства з’явілася прыняцце ў 1988 г. Закона «Аб народным абмеркаванні важных пытанняў дзяржаўнага жыцця Беларускай ССР». У 1989 г. адбыліся выбары народных дэпутатаў СССР, якія ўпершыню праходзілі як свабодныя і альтэрнатыўныя.

У 1990 г. паводле новага выбарчага Закона былі праведзены выбары народных дэпутатаў у Вярхоўны і мясцовыя Саветы народных дэпутатаў БССР. Аднак ва ўмовах аднапартыйнасці болынасць месцаў атрымалі прыхільнікі Камуністычнай партыі Беларусі (КПБ). У сваю чаргу прыхільнікі рэформаў утварылі ў Вярхоўным Савеце парламенцкую апазіцыю, якая была прадстаўлена групай дэпутатаў, чые погляды не супадалі з думкай большасці дэпутатаў.

Адным з рэальных дасягненняў палітыкі перабудовы другой паловы 80-х гт. стала галоснасць —магчымасць адкрыта гаварыць праўду пра сваю гісторыю і сучаснасць, адкрыта выказваць крытычныя адносіны да ўлады і існуючай ідэалогіі рэалізаваць на справе абвешчаныя Канстытуцыяй БССР 1978 г. дэмакратычныя свабоды слова, друку, мітынгаў і шэсцяў.

Фарміраванне ў рэспубліцы шматпартыйнасці стала сведчаннем дэмакратызацыі грамадства, рэалізацыі на справе правоў грамадзян на аб’яднанне і ўтварэнне розных рухаў, саюзаў, палітычных партый, грамадскіх аб’яднанняў.

Складванне шматпартыйнасці азначала канец манаполіі КПСС (КПБ) на ўладу.

Апошняй спробай вярнуць усё на старыя пазіцыі быў жнівеньскі путч (спроба дзяржаўнага перавароту) вярхушкі партыйна-дзяржаўнага кіраўніцтва ў 1991 г. ў Маскве. Яго няўдача паскорыла крах КПСС (КПБ). У сувязі з гэтымі падзеямі Вярхоўны Савет БССР 26 жніўня 1991 г. прыняў пастанову аб часовьш прыпыненні дзейнасці КПБ, якая была адменена ў 1993 г.

Пачалася рэабілітацыя ахвяр сталінскага праўлення. У БССР на працягу 1956-1962 гг. было рэабілітавана больш за 29 тыс. чалавек. І хоць гэта з’яўлялася зусім нязначнай часткай ад шматлікай колькасці неабгрунтавана асуджаных і бязвінна закатаваных людзей, аднак для далейшага грамадска-палітычнага развіцця такі зрух быў вельмі важным.

 

25.Асаблівасці грамадска-палітычнага жыцця рэспублікі ў сярэдзіне 60-х — сярэдзіне 80-х гадоў XX ст. Канстытуцыя БССР 1978 г.

Прынятая на XXII з’ездзе партыі ў 1961 г. новая праграма партыі мела намер пабудаваць камунізм у СССР да 1980 г., на працягу жыцця аднаго пакалення. З гэтага моманту партыйнае кіраўніцтва афіцыйна атрымала права адміністрацыйнага кантролю над усімі сферамі жыцця краіны і грамадзяніна.

У кастрычніку 1964 года з-за шматлікіх пралікаў у кіраванні краінай Першы сакратар ЦК Кампартыі М.Хрушчоў быў вызвалены ад займаемай пасады, кіраваць партыяй і краінай быў пастаўлены Л.Брэжнеў. У 1965 г. на Беларусі кампартыю ўзначаліў П.Машэраў. Пасля змены кіраўніцтва ў сакавіку і верасні 1965 г. пленумы ЦК КПСС разгледзелі пытанні аб развіцці сельскай гаспадаркі і паляпшэнні кіравання эканомікай.

Канчаткова былі ліквідаваны апошнія прыкметы савецкага прыгонннага права для калгаснікаў – яны атрымалі пашпарты, права на пенсію, на гарантаваную аплату працы. Большая свабода была дадзена ў развіцці ўласнай гаспадаркі. У 1966-1970 гг. у краіне пачаўся перыяд застою. Узмацніўся пераслед інакшдумаючых (дысідэнтаў). Яшчэ больш узрасла роля партыі ў кіраванні ўсімі сферамі жыцця ў краіне. Гэты статус і кіруючая роля кампартыі былі замацаваны ў шостым пункце Канстытуцыі СССР 1977 года. Па традыцыі – праз год была прынята Канстытуцыя БССР – “Канстытуцыя развітога сацыялізму”.

БССР згодна з Канстытуцыяй 1978 г. з’яўляецца агульнанароднай дзяржаўнай фармацыяй, якая месьціцца на тэрыторыі, дзе беларусы складаюць этнічную большасьць, і дзе ўлада належыць народу і ажыцьцяўляецца праз Саветы народных дэпутатаў.

 

26.Развіццё сацыяльнай сферы Беларусі ў сярэдзіне 50-х – сярэдзіне 80-х гадоў XX ст.

1 сакавіка 1951 г. у чацьвёрты раз за пасляваенныя гады было праведзена зніжэнне рознічных цэн (адбыліся так сама ў 1956, 1957, 1958, 1962 і 1965 гг. на асобныя віды тавараў). Вырасла зарплата, а ў 1957 г. працоўны дзень быў скарочаны на 2 гадзіны ў перадсвяточныя і пераднядзельныя дні (у выніку чаго фактычна зарплата павялічылася на 12,5%). У 1964 г. павышана зарплата на 25-30% працаўнікам сацыяльнай сферы (600 тыс. работнікаў адукацыі, аховы здароўя, жыллёва-камунальнай гаспадаркі, гандлю і грамадскага харчавання). Адбывалася паступовае скарачэнне разрыву паміж максімальным і мінімальным узроўнем зарплаты. Але яно прывяло да ўраўняння ў аплаце працы і падзення прэстыжу прафесіі інжынера і настаўніка, урача і вучонага. У 1957 г. у краіне быў уведзены пяцідзённы працоўны тыдзень з двумя выхаднымі днямі пры захаванні існуючага ўзроўню зарплаты.

Адбыўся рост грамадскіх фондаў спажывання. Дзяржава аплочвала 2/3 выдаткаў грамадзян на жыллё, пенсіі, адукацыю, медыцынскае абслугоўванне і культурную сферу і г.д.

14 чэрвеня 1956 г. новы пенсійны закон павялічыў памеры пенсій і пашырыў кола асоб, якія сталі мець права на пенсію. Мінімальны памер пенсіі быў устаноўлены ў 30 руб., максімальны – 120 руб. Расходы бюджэта на выплаты пенсій выраслі ў два разы. У 1965 г. быў прыняты закон аб пенсіях калгаснікам (гэта 500 тыс. чалавек), а ў 1967 г. быў прыняты Указ ВС СССР «Аб далейшым паляпшэнні пенсійнага забеспячэння», па якому яшчэ 250 тыс. працоўных сталі атрымліваць павышаныя ці звычайныя пенсіі.

Эканамічныя цяжкасці 70-80 гг. адбіваліся на ўзроўні дабрабыту насельніцтва і сацыяльнай палітыкі. Рэальная зарплата не павышалася, а часам нават зніжалася. Зніжалася доля фонду зарплаты ў нацыянальным даходзе. Наглядаліся ўраўняльныя тэндэнцыі ў аплаце працы. Але быў павышаны мінімальны памер пенсіі рабочых і служачых. У 1971 г. для калгаснікаў быў устаноўлены такі ж парадак вылічэння пенсій, як і для рабочых і служачых.

У 1975 г. былі ўведзены дадатковыя льготы інвалідам вайны і сем’ям загінуўшых ваеннаслужачых, устаноўлена 100% аплата адпачынку па цяжарнасці і родах жанчынам, павялічана колькасць аплатных дзён па догляду за хворым дзіцем. У другой палове 70-х гг. была павялічана дапамога інвалідам з маленства I і II груп, палепшаны матэрыяльна-бытавыя ўмовы ўдзельнікаў Вялікай Айчынай вайны.

Інфляцыя праявіліся на рубяжы 80-х гг.  Узрос агульны дэфіцыт прадметаў спажывання. Больш рэзка акрэслілася жыллёвая праблема. Тэмпы ўводу жылля не паспявалі за ростам гарадскога насельніцтва.

 

27.Развіццё сістэмы адукацыі ў БССР (сярэдзіна 50-х – сярэдзіна 80-х надоў XX ст.)

З сярэдзіны 80-х гг. у СССР пачалася рэформа агульнаадукацыннай, прафесіянальнай і вышэйшай школы. Пры рэфармаванні сістэмы адукацыі забяспечваліся пераемнасць і свабодны доступ да любой яе ступені, разнастайнасць зместу і форм навучання, пашырэнне магчымасцей для індывідуальнага развіцця асобы. Ажыццяўляліся больш цесныя сувязі навучання і вытворчай дзейнасці, уключэнне вучняў у сістэматычную, пасільную для іх здароўя і ўзросту грамадска-карысную працу.

У школах быў уведзены курс асноў інфарматыкі і вылічальнай тэхнікі, створаны спецыялізаваныя сярэднія навучальныя ўстановы — ліцэі і гімназіі. Яны павінны былі забяспечыць больш дасканалую падрыхтоўку вучняў па выбраных галінах ведаў (гуманітарнай, тэхнічнай ці прыродазнаўчай). На розных узроўнях праводзіліся прадметныя алімпіяды па фізіцы, матэматыцы і іншых дысцыплінах. Пераможцы рэспубліканскага этапу мелі права паступаць у вышэйшыя навучальныя ўстановы без іспытаў па дысцыпліне алімпіяды. Практыкавалася сумяшчэнне выпускнога экзамену за сярэднюю школу з уступным экзаменам у вышэйшыя навучальныя ўстановы.

У прафесіянальна-тэхнічных вучылішчах разам з атрыманнем агульнай сярэдняй адукацыі навучэнцы праходзілі падрыхтоўку па 420 прафесіях. Больш за 10 прафесіянальна-тэхнічных вучылішч аб’явілі сябе вышэйшымі прафесіянальнымі вучылішчамі, якія давалі адначасова прафесіянальна-тэхнічную і сярэднюю спецыяльную падрыхтоўку.

Сярэднія спецыяльныя навучальныя ўстановы забяспечвалі падрыхтоўку кадраў для гаспадаркі і культуры. Частка тэхнікумаў была пераўтворана ў каледжы, дзе адначасова ажыццяўлялася падрыхтоўка спецыялістаў сярэдняй кваліфікацыі і спецыялістаў павышанага ўзроўню. Апошнія мелі магчымасць паступіць адразу на III курс вышэйшай навучальнай установы.

У вышэйшых навучальных установах былі створаны новыя спецыяльнасці па робататэхніцы, электроннаму прыборабудаванню, новых хімічных тэхналогіях, банкаўскіх камп’ютэрных сістэмах і інш.

Асаблівасцю развіцця школы Рэспублікі Беларусь у 90-я гг. стала дзейнасць недзяржаўных навучальных устаноў, у якіх навучанне ажыццяўляецца на платнай аснове (за кошт асабістых сродкаў студэнтаў і навучэнцаў). Недзяржаўныя навучальныя ўстановы ліцэнзію (права) на правядзенне вучэбнай дзейнасці атрымліваюць ад дзяржавы. Яны павінны забяспечыць існуючы ў краіне стандарт адукацыі, для чаго сістэматычна праводзіцца атэстацыя ўсіх навучальных устаноў, у тым ліку і недзяржаўных. У перыяд правядзення рэформ здолела захаваць свой магутны інтэлектуальны патэнцыял беларуская навука. У пачатку 1993 г. у Беларусі налічвалася 137 навукова-даследчых, 57 канструктарскіх і 23 праектна-канструктарскія арганізацыі. Працавалі вядомыя ў свеце навуковыя школы ў многіх галінах ведаў. Развіваліся фундаментальныя і прыкладныя даследаванні. Удасканальвалася сістэма аплаты працы ў галіне навукі.

 

28.Беларуская навука ў сярэдзіне 50-х – сярэдзіне 80-х гадоў XX ст.: дасягненні і праблемы

У другой палове 80-х—90-я гг. па-ранейшаму захоўвала свой патэнцыял беларуская літаратура.  У гэты час працягвалі плённа працаваць старэйшыя беларускія пісьменнікі: I. Чыгрынаў, I. Шамякін, I. Навуменка, В. Быкаў. За апошнія гады імі былі напісаны творы высокага літаратурнага ўзроўню. Раманам «Вяртанне да віны» народны пісьменнік Іван Чыгрынаў завяршыў свой цыкл твораў пра жыхароў вёскі Верамейкі. Прыкладам асэнсавання праблем сённяшніх могуць быць раман народнага пісьменніка I. Шамякіна «Злая зорка», аповесці «Ахвяра», «Сатанінскі тур». На паэтычнай ніве ў гэты перыяд шмат працавалі Н. Гілевіч, Г. Бураўкін, Л. Дранько-Майсюк і інш.

У складаных эканамічных умовах сярэдзіны 80-х — 90-я гг. развівалася тэатральнае мастацтва Беларусі. Колькасць прафесіянальных тэатраў у Беларусі нават павялічылася з 17 у 1985 г. да 21 у 1991 г. (Тэатр оперы і балета, 12 тэатраў драмы, камедыі і музычных, 8 дзіцячых тэатраў). На высокім прафесіянальным узроўні працавалі Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Я. Купалы, Дзяржаўны акадэмічны тэатр імя Я. Коласа ў Віцебску, Дзяржаўны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета, Дзяржаўны рускі драматычны тэатр, Дзяржаўны тэатр музычнай камедыі, Беларускі рэспубліканскі тэатр юнага гледача, Дзяржаўны тэатр лялек, абласныя драматычныя і лялечныя тэатры. У 90-х гг. узніклі прафесіянальныя драматычныя тэатры ў Маладзечне, Слоніме, Мазыры.

Значны ўклад у развіццё беларускага тэатральнага мастацтва ўнеслі рэжысёры В. Раеўскі і Б. Луцэнка, харэограф В. Елізар’еў, акцёры С. Станюта, М. Яроменка, Р. Янкоўскі, А. Клімава, М. Захарэвіч, Л. Давідовіч, Ф. Шмакаў, Л. Бржазоўская, Ю. Траян, I. Душкевіч і інш.

Далейшае развіццё атрымала музычнае мастацтва. Шмат зрабілі і робяць для развіцця музычнай культуры Беларусі такія вядомыя кампазітары, кіраўнікі музычных калектываў і выканаўцы, як У. Алоўнікаў, А. Багатыроў, В. Роўда, Т. Ніжнікава, М. Дрынеўскі, Я. Глебаў, М. Казінец, Дз. Смольскі, С. Картэс і інш. Шырокую папулярнасць у Беларусі і за яе межамі набыў Дзяржаўны канцэртны аркестр Рэспублікі Беларусь пад кіраўніцтвам М. Фінберга.

3 1992 г. у Віцебску штогод праходзіць свята песні «Славянскі базар». Уздыму ўзроўню майстэрства маладых выканаўцаў садзейнічае фестываль у Маладзечне, які з 1993 г. стаў традыцыйным. Шырокую вядомасць набыў фестываль песні «Залаты шлягер» у Магілёве.

Колькасць музеяў павялічылася са 111 у 1990 г. да 149 у 1996 г. Самай буйной скарбонкай твораў выяўленчага мастацтва з’яўляецца Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь. Ва ўласных фондах і фондах яго філіялаў сёння знаходзіцца больш за 19 тыс. твораў, у іх ліку вялікая калекцыя беларускага мастацтва XVI—XX стст. Вялікую калекцыю твораў мастацтва маюць таксама Бялыніцкі мастацкі музей імя В. К. Бялыніцкага-Бірулі, музей старажытнабеларускай культуры Нацыянальнай Акадэміі навук, музей гісторыі Вялікай Айчыннай вайны, Нацыянальны музей гісторыі і культуры Беларусі, Веткаўскі музей народнай творчасці і інш.

 

29.Беларуская літаратура і драматургія (сярэдзіна 50-х – сярэдзіна 80-х гадоў XX ст.)

Развіццё беларускай літаратуры ішло ў вельмі складаных умовах. Дыктат афіцыйнай ідэалогіі прывёў да таго, што многія літаратурныя творы вызначаліся бесканфліктнасцю і ідэалізацыяй савецкага ладу (раманы А. Стаховіча, М. Паслядовіча і інш.). Галоўная тэма – мінулая вайна (І. Мележ, М. Лынькоў, І. Шамякін…). Гэтаму ж былі прысвечаны і першыя пасляваенныя п’есы К. Крапівы, А. Маўзона, А. Кучара.

У беларускім рэчышчы развіваецца літаратура з 50-х гг. Узмацняецца яе сувязь з жыццём. Але захоўваецца ідэалагічнае кіраўніцтва, цэнзура, асабліва пашыраныя ў другой палове 60-х гг. У якасці вядучага жанру прозы ўсталёўваецца раман. Галоўнай застаецца тэма мінулай вайны, але зараз мастакі слова большую ўвагу надаюць раскрыццю ўнутранага свету чалавека ў такіх экстрэмальных умовах (раманы А. Адамовіча, В. Быкава, І. Навуменкі, І. Чыгрынава, дакументалістыка С. Алексіевіч і інш.). Гістарычная праблематыка таксама прыцягвае да сябе пільную ўвагу (раманы Л. Дайнекі, В. Іпатавай, У. Караткевіча, К. Тарасава, п’есы А. Макаёнка, А. Петрашкевіча).

Шмат твораў прысвячалася праблемам сацыялістычнай рэчаіснасці (Я. Брыль, Г. Далідовіч, К. Крапіва, І. Мележ, І. Шамякін). Паэзія адзначана творамі Р. Барадуліна, П. Броўкі, Н. Гілевіча, П. Глебкі, П. Панчанкі і інш.

 

30.Тэатр, кіно, харэаграфія і музычнае мастацтва Беларусі ў сярэдзіне 50-х – сярэдзіне 80-х гадоў XX ст.

Тэатральнае мастацтва адчувала на сабе ідэалагічы ўціск партыйнага кіраўніцтва. Калі ў сезоне 1944/45 гг. у БССР працавала 12 тэатраў, то ў 1950 г. іх засталося толькі 8. У касмапалітызме былі абвінавачаны тэатральныя рэжысёры В. Галаўчынер, Я. Рамановіч. Пачаліся нападкі на п’есы А. Макаёнка, оперу Я. Цікоцкага «Алеся», кампазітараў С. Пракоф’ева, Дз. Шастаковіча, А. Хачатурана, П. Падкавырава. У той жа час на сцэне ззялі таленты Б. Платонава, Г. Глебава, Л. Ржэцкай, Л. Аляксандроўскай і інш.

З 60-х гг. беларускія тэатры захапляюцца маральна-этычнай праблематыкай. Ставяцца п’есы беларускіх драматургаў (А. Дударава, А. Макаёнка, М. Матукоўскага), рускіх і сусветных класікаў, савецкіх аўтараў. Сусветнае прызнанне атрымлівае балетная трупа Беларускага дзяржаўнага тэатра оперы і балета пад кіраўніцтвам В. Елізар’ева, свайго роду заснавальніка беларускай школы балета («Стварэнне свету» А. Пятрова і інш.). К сярэдзіне 80-х гг. у БССР працавалі 2 музычныя, 6 лялечных, 9 драматычных тэатраў, але толькі тры з іх былі беларускамоўныя.
Кінастудыя «Беларусьфільм» аднавіла сваю работу ў 1944 г. Кожны год на ёй выпускалася каля 70 фільмаў розных накірункаў. Сярод найбольш вядомых — мастацкія стужкі «Міколка-паравоз», «Белыя росы», «Крушэнне імперыі», «Альпійская балада».

У музычным мастацтве развіваюцца жанры сімфоніі і інструментальнай музыкі (кампазітары У. Алоўнікаў, М. Аладаў, А. Багатыроў, І. Лучанок, У. Мулявін, П. Падкавыраў, Я. Цікоцкі). Наладжваецца цеснае супрацоўніцтва з тэатрамі (оперы М. Аладава, Дз. Лукаса, Р. Пукста, Дз. Смольскага, Ю. Семянякі). Кампазітары звяртаюцца да ваенна-патрыятычнай тэматыкі, увасаблення вобразаў рэальных гістарычных асоб. Большасць кампазітараў працуе ў розных жанрах. У 70 – 80-я гг. з’яўляюцца новыя тыпы музычных і танцавальных калектываў (вакальна-інструментальныя ансамблі «Песняры», «Верасы», «Сябры», фальклорна- харэаграфічны ансамбль «Харошкі»).

 

31.Выяўленчае мастацтваі архітэктура Беларусі ў сярэдзіне 50-х – сярэдзіне 80-х гадоў XX ст.

Адной з галоўных тэм мастацтва становіцца гераізм савецкіх людзей у гады вайны, увасабленне героя з багатым унутраным светам. Героіку савецкіх людзей у гады Вялікай Айчыннай вайны ўвасабляюць мастакі Я. Ціхановіч, І. Давідовіч, Я. Зайцаў, В. Волкаў. З пачатку 50-х гадоў пачынаюць набываць папулярнасць жанравыя карціны (Г. Бржазоўскі, А.і І. Ткачовы, П. Гаўрыленка).

Манументалізмам адзначаецца і пасляваенная архітэктура (кампазіцыі праспекта Скарыны, Прывакзальнай плошчы). Ствараюцца генпланы рэканструкцыі гарадоў. Значная ўвага надаецца аднаўленню прамысловых прадпрыемстваў і жылога фонду (пераважна малапавярховыя дамы). Такім чынам, асаблівасцю пасляваеннага развіцця культуры стаў ідэалагічны дыктат, барацьба з прагрэсіўнай інтэлігенцыяй, русіфікацыя. Але важна зазначыць, што адбылося аднаўленне матэрыяльна-тэхнічнай базы адукацыі, навукі і культуры.

У гады «адлігі» пачалі сваю працу таленавітыя мастакі А. Кішчанка, Я. Шчамялёў, Г. Вашчанка, У. Стальмашонак, М. Савіцкі. Пашыраецца так званы «суровы стыль», які праўдзіва адлюстроўвае жыццё (М. Савіцкі — цыкл «Лічбы на сэрцы», інш. работы). Пераважае ваенная (М. Данцыг, В. Грамыка) і гістарычная (А. Марачкін, Я. Шчамялёў) тэматыка. Ствараюцца цэлыя серыі партрэтаў знакамітых людзей Беларусі (З. Паўлоўскі, У. Стальмашонак, І. Ахрэмчык, В. Сахненка). У 50 – 60 гг. набывае папулярнасць новы жанр гарадскога пейзажа (П. Масленікаў, М. Данцыг), развіваецца нацюрморт (В. Жалток, Я. Радзялоўская, С. Каткова). Але многія мастакі, нязгодныя з заідэалагізаванасцю і стэрэатыпнасцю ў жывапісе, вымушаны былі пакінуць краіну і набылі шырокую вядомасць за яе межамі (В. Баброў, А. Ісачоў, Н. Паўлоўскі, Г. Хацкевіч). У выяўленчым мастацтве замацавалася сістэма творчых заказаў, што, безумоўна, зніжала ўзровень мастацкіх твораў. Беларуская графіка гэтага часу прадстаўлена серыямі па гісторыі і сучаснасці, з выкарыстаннем розных прыёмаў (работы У. Басалыгі, С. Геруса, В. Шаранговіча).

Значныя змены адбываюцца ў гэты час у архітэктуры. Пачынаецца масавае будаўніцтва жылля; распрацоўваюцца генпланы забудовы гарадоў, у якіх плануецца месца пад цэлыя жылыя раёны і мікрараёны. Распаўсюджваецца буйнапанэльнае будаўніцтва. Хуткія тэмпы, імкненне да зніжэння кошту жылля прывялі да тыпізацыі забудовы; гарады страцілі сваё адметнае аблічча. У 70-я гг. паступова пераадольваецца жорсткі рацыяналізм, выкарыстоўваюцца новыя праекты на аснове блок-секцыйных метадаў. Знешні выгляд гарадоў вызначаюць буйныя прамысловыя комплексы. Новым аб’ектам для беларускіх будаўнікоў становіцца сталічны метрапалітэн (з 1977 г.). Архітэктары працуюць над стварэннем мемарыяльных ансамбляў і комплексаў (манумент «Мінск — горад- герой», комплексы «Хатынь», «Брэсцкая крэпасць-герой», «Прарыў»).

 

32.Дзейнасць БССР у ААН і іншых міжнародных арганізацыях (сярэдзіна 50-х – сярэдзіна 80-х гадоў XX ст.)

Дыпламатычныя зносіны Беларускай ССР з замежнымі дзяржавамі ажыццяўляліся з дапамогай пасольстваў і місій Саюза ССР у замежных краінах, нягледзячы на тое, што Канстытуцыі БССР і СССР не ўтрымлівалі ніякіх палажэнняў, якія б забаранялі развіццё непасрэдных дыпламатычных зносінаў БССР з іншымі дзяржавамі.

Разам з СССР і УССР Беларуская ССР удзельнічала ў працы дыпламатычнай канферэнцыі па абароне ахвяраў вайны, якая праходзіла ў Жэневе ў 1949 г. На гэтай канферэнцыі былі выпрацаваны канвеццыі аб паляпшэнні долі параненых і хворых у дзеючых войсках; аб паляпшэнні долі параненых, хворых і асобаў з ліку ўзброеных сілаў на моры, якія пацярпелі караблекрушэнне; аб абыходжанні з ваеннапалоннымі; аб абароне грамадзянскага насельніцтва падчас вайны і інш.

У 1954 г. прадстаўнікі Беларускай ССР удзельнічалі ў працы Гаагскай канферэнцыі па абароне культурных каштоўнасцяў у выпадку ўзброенага канфлікту, у 1958 і 1960 гг. — у Жэнеўскай і ў 1960 г. — у Брусельскай канферэнцыях па марскім праве, у 1961 г. — у Венскай какферэнцыі па кадыфікацыі найважнейшых нормаў дыпламатычнага права, у 1963 г. — у Венскай канферэнцыі па консульскіх зносінах і імунітэтах, у 1970 г. — у Гаазе, у 1971 г. — у Манрэалі, у 1973 г. — у Рыме ў канферэнцыях па паветраным праве, у 1963 г. — у Жэневе ў канферэнцыі па дарожным руху, у 1968—1969 гг. — у Венскай канферэнцыі па праву міжнародных дагавораў і інш.

Уся міжнародная дзейнасць Беларускай ССР грунтавалася на так званай «узгодненай лініі сацыялізму» — гэта значыць БССР сумесна з СССР і УССР прытрымліваліся адзінага знешнепалітычнага курсу. Гэта дало магчымасць на міжнародным узроўні дабіцца прыняцця шэрагу ключавых міжнародных прававых актаў, абараняючых інтарэсы тых краін, якія пачалі развівацца, а таксама цэлага шэрагу дакументаў па пытаннях узаемнага раззбраення, абмежавання ядзернага ўзбраення вядучых сусветных дзяржаў і г.д.

У цэлым у знешнепалітычнай дзейнасці Беларускай ССР, актывізацыя якой была пакладзена ўдзелам БССР у стварэнні ААН і працягнута ў другой палове XX ст., варта вылучыць як станоўчыя. так і адмоўныя бакі. Станоўчым можна назваць пашырэнне міжнародна-прававых адносінаў БССР, удзел у міжнародных дамовах і канферэнцыях, заключэнне цэлага шэрагу двухбаковых і іншых дагавораў і г.д.; негатыўным — тое, што БССР мела невялікую ступень самастойнасці ў знешнепалітычных адносінах (ажыццяўленне дыпламатычных стасункаў рэспублікі з замежнымі дзяржавамі не праз уласныя прадстаўніцтвы, а праз пасольствы і місіі СССР і інш.).

 

33.Знешнеэканамічныя сувязі Беларусі ў сярэдзіне 50-х – сярэдзіне 80-х гадоў XX ст.

У 1952 г. у Мінску было створана аддзяленне Усесаюзнай гандлёвай палаты, праз якое ажыццяўлялася мэтанакіраваная палітыка ў галіне знешнеэканамічных адносін.
Павялічыліся пастаўкі машын і прамысловага абсталявання з рэспублікі перш за ўсё сацыялістычным краінам Еўропы. Вялікім попытам карысталася прадукцыя такіх прадпрыемстваў, як МАЗ, МТЗ, Гомсельмаш, станкабудаўнічых заводаў Мінска, Віцебска і інш. На долю краін СЭУ прыпадала звыш 2/3 экспартных паставак з БССР.

У другой палове 50-х гадоў прадукцыя больш за 120 прадпрыемстваў рэспублікі пастаўлялася на экспарт. Значна пашыраліся пастаўкі аўтамабіляў, самазвалаў, трактароў, металарэзных станкоў, снегаачышчальнікаў, падшыпнікаў, электраабсталявання, радыётэхнікі, швейных вырабаў. Галоўнае месца ў структуры экспарту займалі вырабы машынабудавання і металаапрацоўкі, якія павялічыліся амаль у 3 разы.

Беларусь не толькі пастаўляла вырабы на экспарт, але і атрымлівала імпартную прадукцыю. Перш за ўсё гэта былі сельскагаспадарчая тэхніка, сродкі транспарту і сувязі, медыцынская абсталяванне, прамысловыя і харчовыя тавары, сыравіна для лёгкай і харчовай прамысловасці. У 50-х гадах Беларусь атрымлівала з Егіпта, Сірыі, Ірана, Афганістана, Пакістана баваўняную сыравіну, з Індыі, Марока, Аргенціны, Уругвая – воўну і шарсцяное прадзіва, з Інданезіі і Малайзіі – натуральны каўчук, з Ганы, Нігерыі, Бразіліі, Эквадора – сыравіну для кандытарскай прамысловасці і г.д.
У другой палове 60-х годоў павялічваецца аб’ём гандлёвых паставак беларускіх тавараў у капіталістычныя краіны, асабліва па доўгатэрміновых пагадненнях. Значным попытам карысталіся металаапрацоўчыя станкі, якія набывалі фірмы 14 капіталістычных краін, у тым ліку Англіі, ФРГ, Аўстрыі, Японіі, Даніі і інш. Экспарт трактароў павялічыўся больш чым утрая. Яны пастаўляліся ў 11 капіталістычных краін. Сярод іх былі Канада, Фінляндыя, Швецыя і інш.
У 70-я гады эканоміка Беларусі ўсё больш і больш інтэгрыравалася не толькі ў агульнасаюзную, але і ў эканоміку сацыялістычных еўрапейскіх краін. Рэспубліка з’яўлялася актыўным удзельнікам стварэння адзінай энергетычнай сістэмы “Мір”, будаўніцтва нафтаправода “Дружба”, газаправода ў Заходнюю Еўропу. З Беларусі ў сацыялістычныя краіны пастаўляліся навейшае абсталяванне для будаўніцтва энергетычных аб’ектаў, прадпрыемстваў металургічнай і металаапрацоўчай галін прамысловасці, мінеральныя ўгнаенні, тавары народнага спажывання і г.д.
Вучоныя, канструктары, інжынеры і тэхнікі рэспублікі разам са спецыялістамі шэрагу сацыялістычных краін прынялі ўдзел у распрацоўцы і асваенні адзінай еўрапейскай сістэмы сродкаў вылічальнай тэхнікі. Асноўнымі ўдзельнікамі гэтай працы з’яўляліся калектывы Мінскага завода вылічальнай тэхнікі імя С. Арджанікідзе, інстытутаў электронна-вылічальнай тэхнікі і матэматыкі АН БССР, Мінскага радыётэхнічнага інстытута. Вынікам сумеснай працы з’явілася цэлае пакаленне электронна-вылічальных машын сямейства ЕС.

У пачатку 70-х гадоў на долю беларускага экспарту ў сацыялістычныя краіны прыпадала: электронна-вылічальных машын – 91%, матацыклаў – 88, металарэжучых станкоў – 70, грузавых аўтамабіляў – 56, трактароў – 54%. Усяго больш за 300 прадпрыемстваў Беларусі пастаўлялі сваю прадукцыю прыкладна ў 100 краін свету.

Больш за 80% экспарту ў развіваючыяся краіны прыпадала на стварэнне і развіццё іх нацыянальнай прамысловасці і звязаных з ёй галін вытворчасці. Таму ў беларускім экспарце значнае месца займалі пастаўкі тэхналагічнага абсталявання, прыбораў, вузлоў для будаўніцтва і аснашчэння новых прадпрыемстваў.

Беларусь з’яўлялася надзейным рынкам збыту тавараў з развіваючыхся краін. Толькі ў 1978 г. імпарт з краін Азіі і Афрыкі склаў больш за 9% ад агульнага імпартнага аб’ёму. У рэспубліку паступалі тавары з 23 развіваючыхся краін.

 

34.Навуковае і культурнае супрацоўніцтва БССР з замежнымі краінамі ў сярэдзіне 50-х – сярэдзіне 80-х гадоў XX ст.

З 1958 г. пачало дзейнічаць Беларускае таварыства дружбы і культурных сувязей з замежнымі краінамі (БелТД). Галоўнай мэтай яго з’яўлялася пашырэнне міжнародных сувязей, распаўсюджванне за мяжой праўдзівай інфармацыі аб сацыяльна-эканамічным і культурным жыцці беларускага народа. У 70-х гадах на Беларусі дзейнічала каля 100 таварыстваў дружбы і культурных сувязей з замежнымі краінамі. Яны мелі адносіны з 400 арганізацыямі амаль 70 краін свету.

У 70–80-х гадах Дні культуры БССР адбыліся ў Індыі, Іраку, Калумбіі, Мексіцы, Сірыі і іншых краінах. У сваю чаргу на Беларусі праходзілі Дні культуры Польшчы, Балгарыі, Чэхаславакіі, Венгрыі, Фінляндыі і іншых краін. У гэтыя дні праводзіліся тэматычныя кінафестывалі, выстаўкі кніг, фотаздымкаў, творчыя вечары, сустрэчы з вучонымі, пісьменнікамі, мастакамі і іншымі дзеячамі навукі і культуры. Прыязджалі шматлікія дэлегацыі з прадстаўнікоў парламенцкіх і ўрадавых колаў, палітычных і грамадскіх арганізацый, навуковых і культурна-асветных устаноў.

Цікавай формай культурных сувязей БССР з замежнымі краінамі з’яўляўся абмен выступленнямі калектываў тэатраў, філармоній, мастацкай самадзейнасці, канцэртных брыгад, асобных выканаўцаў. Перад насельніцтвам рэспублікі ў розныя гады выступалі артысты Сафійскай оперы, дзяржаўнай філармоніі Венгрыі, Дрэздэнскага джазавага аркестра, Славацкага народнага аркестра, зорак польскай эстрады, а таксама ансамблі венгерскай народнай музыкі і танца “Дунай” і “Чардаш”, ансамблі “Рытмы Кубы”, народнай песні і танца Манголіі, танца Гвінейскай Рэспублікі, калектывы з Аргенціны, Бразіліі, Мексікі, Канады, Японіі і іншых краін.

Дасягненні беларускіх навукоўцаў на шэрагу напрамкаў атрымалі прызнанне не толькі ў СССР, але і за мяжою. Працы ў галіне матэматыкі, оптыкі, спектраскапіі, паўправаднікоў і г. д. былі адзначаны высокімі дзяржаўнымі ўзнагародамі. На працягу 50 першай паловы 80-х гг. прадстаўнікі беларускай навукі атрымалі 35 прэмій СССР і 57 Дзяржаўных прэмій БССР.

 

35.Палітыка “перабудовы” ў СССР: яе сутнасць і накірункі

В апреле 1985 года на пост Генерального Секретаря ЦК КПСС был выбран М.С.Горбачев. Он быстро объявил курс реформ, которые получили название “перестройка”. Горбачев сформировал цель перестройки: “Широко используя достижения научно-технической разработки, добиться существенного ускорения социально-экономического прогресса”. Горбачев надеялся реформировать экономику, сделать социальные направления, исправить некоторые деформации социализма.

Отдельными мероприятиями перестройки стала политика гласности,  возрождения частной инициативы в рамках кооперативного движения.

Политика гласности  предусматривала постепенный отказ КПСС от контроля  за идеологическими процессами в гражданстве. Цензура над публикациями была уменьшена, были разрешены собрания для обсуждения политических процессов.

Кроме контролируемых коммунистической партией и правительством  гражданских организаций стали возникать самостоятельные дискуссионные   клубы и неформальные объединения, в которых можно было проявить личную гражданскую инициативу.

В мае 1985 года началась широкая антиалкогольная компания, в результате которой экономика  потеряла 70 миллиардов  рублей, увеличилось самогоноварение.

В 1988 году на ХIХ конференции КПСС был впервые поставлен вопрос о необходимости реформы политической системы. Обещания Горбачева не сбывались, экономическое  положение ухудшилось.

Весной 1990 года был введен пост Президента СССР. Избран был Горбачев.

В мае 1990 года председателем Верховного Совета России был избран Б.Ельцин. Назревал раскол между центром и республиками. О необходимости союзного договора договорились руководители союзных республик и М.С.Горбачев. Однако “путч” в августе 1991 года повредил этим планам.

 

36.Працэс дэмактарызацыі, галоснасці, роста нацыянальнай самясвядомасці ў БССР (1985-1991 гг.)

Дэмакратызацыя грамадска-палітычнага жыцця ў другой палове 80-х гг. была звязана з курсам на паскарэнне сацыяльна-эканамічнага развіцця і дэмакратызацыю палітычнага жыцця. Ён быў абвешчаны ў 1985 г. новым кіраўніком ЦК КПСС М. Гарбачовым і атрымаў назву палітыкі перабудовы.

Важным крокам на шляху пашырэння ролі народа ў жыцці грамадства з’явілася прыняцце ў 1988 г. Закона «Аб народным абмеркаванні важных пытанняў дзяржаўнага жыцця Беларускай ССР». У 1989 г. адбыліся выбары народных дэпутатаў СССР, якія ўпершыню праходзілі як свабодныя і альтэрнатыўныя.

У 1990 г. паводле новага выбарчага Закона былі праведзены выбары народных дэпутатаў у Вярхоўны і мясцовыя Саветы народных дэпутатаў БССР. Аднак ва ўмовах аднапартыйнасці болынасць месцаў атрымалі прыхільнікі Камуністычнай партыі Беларусі (КПБ). У сваю чаргу прыхільнікі рэформаў утварылі ў Вярхоўным Савеце парламенцкую апазіцыю, якая была прадстаўлена групай дэпутатаў, чые погляды не супадалі з думкай большасці дэпутатаў.

Адным з рэальных дасягненняў палітыкі перабудовы другой паловы 80-х гт. стала галоснасць —магчымасць адкрыта гаварыць праўду пра сваю гісторыю і сучаснасць, адкрыта выказваць крытычныя адносіны да ўлады і існуючай ідэалогіі рэалізаваць на справе абвешчаныя Канстытуцыяй БССР 1978 г. дэмакратычныя свабоды слова, друку, мітынгаў і шэсцяў.

Фарміраванне ў рэспубліцы шматпартыйнасці стала сведчаннем дэмакратызацыі грамадства, рэалізацыі на справе правоў грамадзян на аб’яднанне і ўтварэнне розных рухаў, саюзаў, палітычных партый, грамадскіх аб’яднанняў.

Складванне шматпартыйнасці азначала канец манаполіі КПСС (КПБ) на ўладу.

Апошняй спробай вярнуць усё на старыя пазіцыі быў жнівеньскі путч (спроба дзяржаўнага перавароту) вярхушкі партыйна-дзяржаўнага кіраўніцтва ў 1991 г. ў Маскве. Яго няўдача паскорыла крах КПСС (КПБ). У сувязі з гэтымі падзеямі Вярхоўны Савет БССР 26 жніўня 1991 г. прыняў пастанову аб часовьш прыпыненні дзейнасці КПБ, якая была адменена ў 1993 г.

 

37.Фарміраванне шматпартыйнай сістэмы ў Беларусі ў перыяд “перабудовы”

У адпаведнасці з рэформай палітычнай сістэмы у 1990 г. быў прыняты Закон СССР аб грамадскіх арганізацыях, згодна з якім насельніцтва атрымала правы на стварэнне суполак і таварыстваў, а таксама палітычных партый. Тэты закон спазніўся, бо у рэспубліцы раней пачалі ўзнікаць шматлікія нефармальныя аб’яднанні. У 1989 г. арганізацыйна аформіўся грамадска-палітычны рух -Народны фронт «Адраджэнне». Шматпартыйнасць -сведчанне дэмакратычнасці грамадства, рэалізаваных на справе правоў грамадзян на аб’яднанне і ўтварэнне роз­ных рухаў, саюзаў, палітычных партый. У СССР народ фактычна быў пазбаўлены такіх правоў яшчэ у пачатку 20-хгг., калі усе палітычныя партыі, акрамя Камуністычнай, былі забаронены. Таму фарміраванне новых партый праходзіла на Беларусі вельмі цяжка і было немагчыма без пазбаўлення ўсеўладдзя Кампартыі. Партыйнае кіраўніцтва рэспублікі імкнулася захаваць свае прывілеяванае становішча, што праявілася у рашучым  супрацьдзеянні ўзнікненню любых палітычных партый. Пад уздзеяннем моцнага рабочага руху, які набыў формы заба-стовак, шматтысячных дэманстрацый і мітынгаў, дзе рабо-чыя выставілі поруч з эканамічнымі палітычныя патрабаванні, Вярхоўны Савет БССР 26 жніўня 1991 г. прыняў Закон « Аб дэпартызацыі органаў дзяржаўнай ула-ды і кіравання, дзяржаўных прадпрыемстваў, устаноў, арганізацый і ўласцівасці КПБ» і пастанову «Аб часовым прыпьшенні дзейнасці КПБ — КПСС на тэрыторыі БССР» (у 1993 г. часовае прыпыненне было адменена). Пераход да шматпартыйнасці у рэспубліцы адбыўся у 1990 — 1994 гг. Узнік шэраг палітычных партый: Беларуская сацыял-дэмакратычная грамада (БСДГ), Аб’яднаная дэмакратыч-ная партыя Беларусі (АДІІБ), Нацыянал-дэмакратыч-ная партыя Беларусі (НДПБ), Беларуская сялянская партыя і інш. Але гэтыя партыі былі нешматлікія. Вы­бары 1995 г. у Вярхоўны Савет рэспублікі садзейнічалі актывізацыі дзейнасці палітычных партый, пашырэнню іх колькасці. БНФ, які прадстаўляў у папярэднім складзе парламенцкую апазіцыю, на тэты раз не атрымаў ніводнага мандата. Яго месца заняла парламенцкая фракцыя, у якой аб’ядналіся прадстаўнікі некалькіх партый.

Фарміраванне ў рэспубліцы шматпартыйнасці стала сведчаннем дэмакратызацыі грамадства, рэалізацыі на справе правоў грамадзян на аб’яднанне і ўтварэнне розных рухаў, саюзаў, палітычных партый, грамадскіх аб’яднанняў.

Складванне шматпартыйнасці азначала канец манаполіі КПСС (КПБ) на ўладу.

 

38.Сацыяльна-эканамічнае становішча БССР у перыяд “перабудовы”

В апреле 1985 года на пост Генерального Секретаря ЦК КПСС был выбран М.С.Горбачев. Он быстро объявил курс реформ, которые получили название “перестройка”. Горбачев сформировал цель перестройки: “Широко используя достижения научно-технической разработки, добиться существенного ускорения социально-экономического прогресса”. Горбачев надеялся реформировать экономику, сделать социальные направления, исправить некоторые деформации социализма.

Отдельными мероприятиями перестройки стала политика гласности,  возрождения частной инициативы в рамках кооперативного движения.

Политика гласности  предусматривала постепенный отказ КПСС от контроля  за идеологическими процессами в гражданстве. Цензура над публикациями была уменьшена, были разрешены собрания для обсуждения политических процессов.

Кроме контролируемых коммунистической партией и правительством  гражданских организаций стали возникать самостоятельные дискуссионные   клубы и неформальные объединения, в которых можно было проявить личную гражданскую инициативу.

В мае 1985 года началась широкая антиалкогольная компания, в результате которой экономика  потеряла 70 миллиардов  рублей, увеличилось самогоноварение.

В 1988 году на ХIХ конференции КПСС был впервые поставлен вопрос о необходимости реформы политической системы. Обещания Горбачева не сбывались, экономическое  положение ухудшилось.

Весной 1990 года был введен пост Президента СССР. Избран был Горбачев.

В мае 1990 года председателем Верховного Совета России был избран Б.Ельцин. Назревал раскол между центром и республиками. О необходимости союзного договора договорились руководители союзных республик и М.С.Горбачев. Однако “путч” в августе 1991 года повредил этим планам.

Страшные экологические и экономические последствия для всей территории Беларуси  имела авариея на Чернобыльской АЭС 26 апреля 1986 года. Кроме  огромных экономических потерь её последствия для здоровья населения  были непредсказуемы.

Радиоактивное загрязнение охватило 1/5 территории Республики, где проживало 2 миллиона человек. Из хозяйственного оборота были выведены сотни тысяч гектар земли. Было принято решение о выселении жителей, проживающих в зоне ЧАЭС.

 

39.Палітычны крызіс 1990 г. і развал СССР

27 июля 1990 года Верховный Совет БССР принял Декларацию о государственном суверинетете БССР и этот день стал Днем Независимости Республики Беларусь.

В октябре 1990 года  Верховный Совет БССР утвердил программу перехода  к рыночным отношениям в БССР, которая была разработана Советом Министров БССР.

Основными принципами белорусской правительственной программы были гарантирование свободы предпринимательства, свобода экономического выбора.

Была разработана государственная программа  по стабилизации  экономики и социальной защите населения, был создан Республиканский фонд стабилизации экономики, реформировалась денежно-кредитная система. Населению было разрешено выкупать в собственность квартиры, дачи, гаражи.

Стал вопрос о дальнейшей судьбе СССР. Он был вынесен на всенародный референдум. Большинство  граждан высказались за обновленный Союз. Началась разработка нового союзного договора. Однако консерваторы были против этого Союза. Они изолировалиМ.С.Горбачева на даче 18 августа 1991 года и создали государственный комитет по чрезвычайному положению (ГКЧП). Вице-Президент  Г.Янаев вступил на должность президента СССР. Сопротивление путчистам возглавил Б.Ельцин и руководство Российской республики. Деятельность коммунистов была приостановлена, она фактически поддержала путчистов. Заговорщики были арестованы.

Августовские события означали конец перестройки.  Падение КПСС означало распад СССР.

В резиденции Вискуш в Беловежской пуще 8 декабря 1991 года руководители Беларуси, Украины и России (С.Шушкевич, Б.Ельцин и Л.Кравчук) подписали соглашение  о создании Содружества независимых стран (СНГ).

После этого республики известили одна за другой о выходе из СССР.

 

40.Юрыдычнае афармленне дзяржаўнай незалежнасці Рэспублікі Беларусь

Афармленне дзяржаўнай незалежнасці Рэспублікі Беларўсь было звязана з практычным замацаваннем суверэнітэту рэспублікі. 25 жніўня 1991 г. было прынята рашэнне Вярхоўнага Савета БССР аб наданні канстытуцыйнага статусу Дэкларацыі аб дзяржаўным суверэнітэце БССР, прынятай 27 ліпеня 1990 г.

На наступны дзень, 26жніўня 1991 г., быў прыняты Закон «Аб забеспячэнні палітычнай і эканамічнай самастойнасці БССР», згодна з якім усе прадпрыемствы, арганізацыі і ўстановы саюзнага падпарадкавання, што размяшчаліся на тэрыторыі рэспублікі, пераводзіліся ва ўласнасць Беларускай ССР. Прамое ўмяшанне цэнтра ў жыццё рэспублікі было спынена. 19 верасня 1991 г. Вярхоўны Савет прыняў Закон аб назве Беларускай ССР, у адпаведнасці з якім яна пачала называцца Рэспубліка Беларусь, а ў скарочаным варыянце — Беларусь. Была зацверджана новая дзяржаўная сімволіка: бел-чырвона-белы сцяг і герб “Пагоня”.

 

41.Распрацоўка і прыняцце Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь 1994 г. Станаўленне прэзідэнтскай формы праўлення

14 мая 1995 г. на рэферэндуме большасць насельніцтва нашай рэспублікі прагаласавала за ўвядзенне новых дзяржаўных сімвалаў рэспублікі, якія існуюць і сёння: герба і сцяга, які складаецца з дзвюх гарызантальна размешчаных палос — верхняй чырвонага колеру ў 2/3 і ніжняй зялёнага колеру ў 1/3 шырыні сцяга, з вертыкальна размешчаным ля дрэўка беларускім нацыянальным арнаментам чырвонага колера на белым полі.

У замацаванні суверэнітэту нашай краіны асобае мёсца займае Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь, якая была прынята Вярхоўным Саветам 15 сакавіка 1994 г. Канстытуцыя суверэннай Беларусі стала важным крокам на шляху стварэння прававой дзяржавы, у якой забеспячэнне правоў і свабод чалавека з’явілася прыярытэтным кірункам дзейнасці ўсіх дзяржаўных органаў.

Канстытуцыя ўстанавіла прэзідэнцкую форму дзяржаўнага кіравання, паводле якой Прэзідэнт з’яўляецца кіраўніком дзяржавы. У выніку праведзеных у рэспубліцы летам  1994 г. прэзідэнцкіх выбараў абсалютная болыпасць выбаршчыкаў (больш за 80%) аддалі свае галасы за Аляксандра Рыгоравіча Лукашэнку. У 2001 г. ён быў паўторна абраны Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь.

Аднак на шляху будаўніцтва маладой дзяржавы ўзніклі немалыя цяжкасці, якія былі звязаны з недакладнасцямі заканадаўства. У прыватнасці, недастаткова выразна праводзілася ў Канстытуцыі раздзяленне функцый і паўнамоцтваў паміж заканадаўчай і выканаўчай уладамі, што прывяло да абвастрэння ў другой палове 1996 г. унутрыпалітычнага крызісу ў краіне. 3 мэтай выхаду з яго Прэзідэнт рэспублікі А. Лу-кашэнка выступіў з ініцыятывай правядзення рэспубліканскага рэферэндуму па пытанні прыняцця новай рэдакцыі Канстытуцыі і па некаторых іншых пытаннях. Рэферэндум адбыўся 24 лістапада 1996 г. На рэферэндум было вынесена 7 пытанняў: чатыры — Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь і тры — Вярхоўным Саветам. Па сутнасці, галасаванне давала адказ на пытанне: «Каго падтрымае беларускі народ — Прэзідэнта ці Вярхоўны Савет?».

За прыняцце Канстытуцыі Рэспублікі Беларўсь 1994 г. са змяненнямі і дапаўненнямі (новая рэдакцыя Канстытуцыі Рэспублікі Бтарусь), прапанаванымі Прэзідэнтам А. Лукашэнкам, прагаласавала больш за 5 млн. чалавек або 70,4% выбаршчыкаў. За адабрэнне пытання аб перанясенні Дня незалежнасці Рэспублікі Беларусь (Дзень Рэспублікі) з 27 ліпеня на 3 ліпеня (Дзень вызвалення Беларусі ад гітлераўскіх захопнікаў у Вялікай Айчыннай вайне) прагаласавала таксама большасць выбаршчыкаў.

 

42.Асноўныя падзеі ў грамадска-палітычным жыцці Беларусі (сярэдзіна 90-х гг. XX ст. – пачатак XXI стст.)

Стварэнне ў 1991 г. суверэннай дзяржавы – Рэспублікі Беларусь выклікала неабходнасць афармлення яе нацыянальнай дзяржаўнасці. Згодна з Канстытуцыяй , прынятай 15 сакавіка 1994 года, Вярхоўны Савет з’яўляўся адзіным заканадаўчым органам улады. Прэзідэнт абвяшчаўся главой дзяржавы і прадстаўніком выканаўчай улады. Але функцыі розных галін улады былі не зусім дакладна вызначанымі. Больш таго, у Вярхоўным Савеце група дэлегатаў стала выказвацца за абмежаванне паўнамоцтваў прэзідэнта. На гэтай падставе ўзнікла супрацьстаянне паміж заканадаўчай і выканаўчай уладай.

Важную ролю у вырашэнні гэтай прблемы адыгралі рэпубліканскія рэферэндумы – усенароднае галасаванне па важнейшых пытаннях развіцця краіны. Першы рэферэндум адбыўся 14 мая 1995 года Прэзідэнт атрымаў падтрымку грамадзян па ўсіх чатырох пытаннях, вынесеных на агульнанароднае абмеркаваннеі.

Другі рэферэндум адбыўся 24 лістапада 1996 года. У выніку рэферэндума насельніцтва падтрымала праект Канстытуцыі, прапанаваны Прэзідэнтам. За яго прагаласавалі 70,4% удзельнікаў галасавання. На гэтым жа рэферэндуме ставіліся пытанні аб пераносе Дня Незалежнасці Рэспублікі Беларусь з 27 на 3 ліпеня – дзень вызвалення Мінска ад германскіх захопнікаў (88,2%); свободнай куплі-продажы зямлі (15,35%); адмене смяротнага пакарання (17,9%).

Наступныя выбары Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь адбыліся ў 2001 годзе, на іх атрымаў перамогу дзеючы Прэзідэнт А. Лукашэнка.

17 кастрычніка 2004 года адбыўся трэці па ліку рэспубліканскі рэферэндум, згодна з якім А. Лукашэнка атрымаў магчымасць права балаціравацца на трэці тэрмін. На выбарах Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь, якія адбыліся 19 сакавіка 2006 года, за яго кандыдатуру прагаласавала 83% выбаршчыкаў.

Згодна з новай рэдакцыяй замест аднапалатнага Вярхоўнага Савета быў сфарміраваны двухпалатны Нацыянальны сход, які складваецца з Палаты прадстаўнікоў і Савета Рэспублікі.

Для сучаснай Беларусі характэрна існаванне шматпартыйнай сістэмы. На сённяшні дзень, па дадзеным Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь, існуе 15 палітычных партый. Сярод іх вылучаюцца сацыял-дэмакратычныя, ліберальныя, камуністычныя партыі і інш. У 2002 годзе быў заснаваны БРСМ, які аб’яднаў маладзёжны рух у Беларусі.

Новай з’явай грамадска-палітычнага жыцця РБ стала правядзенне Усебеларускіх народных сходаў. 19-20 кастрычніка 1996 г. ў Мінску адбыўся першы Усебеларускі народны сход. 18 мая 2001 года ў Мінску адбыўся другі Усебеларускі народны сход.

 

43.Сацыяльна-эканамічнае становішча Беларусі ў 90-х гг. XX ст. Пошукі шляхоў выйсця з крызісу

Працэс набыцця Рэспублікай Беларусь рэальнага суверэнітэту супаў у часе з рэзкім пагаршэннем яе сацыяльна-эканамічнага становішча. Сістэма кіравання ўсім народнагаспадарчым комплексам аказалася разбалансаванай. Парушыліся сувязі паміж рэспублікамі, а разам з імі – пастаўкі паліва і сыравіны, збыт гаᴛᴏʙай прадукцыі.

Адмоўным тэндэнцыям у развіцці народнай гаспадаркі паспрыяў і Савет міністраў на чале з прэм’ерам В. Кебічам, які ўзяў на ўзбраенне ліберальныя метады эканамічных пераўтварэнняў і пераклаў асноўны цяжар па іх ажыццяўленні на плечы працоўных («шокавая тэрапія»). У выніку, нягледзячы на дэфіцыт прадуктаў і тавараў першай неабходнасці, кошт на іх рэзка ўзрос. Толькі ў 1992 – 1995 г. у РБ стаў уводзіцца свой беларускі рубель.

Заняпад эканомікі здолела прыпыніць група новых палітыкаў і эканамістаў, якая прыйшла да ўлады разам з Прэзідэнтам А. Лукашэнкам. 30 верасня 1994 г. прапанаваная імі праграма выхаду з крызісу была ўхвалена Вярхоўным Саветам рэспублікі. Дзякуючы ёй, ужо ў 1995 г. абвал вытворчасці быў прыпынены.

У ліку першых мерапрыемстваў Прэзідэнта былі: скасаванне неабгрунтаванай прыватызацыі дзяржаўнаё маёмасці і барацьба з карупцыяй. Да канца 1995 г. была створана нацыянальная крэдытна-грашовая і банкаўская сістэма, пачала фарміравацца ўласная мадэль эканамічнага развіцця сацыяльна арыентаванага тыпу. Гэтыя навацыі і перспектывы знайшлі ўвасабленне ў «Асноўных напрамках сацыяльна-эканамічнага развіцця Рэспублікі Беларусь на 1996–2000 гады», якія былі ўхвалены ў кастрычніку 1996 г. Усебеларускім народным сходам.

Велізарную дапамогу ў стабілізацыі беларускай эканомікі аказаў Прэзідэнт і ўрад Расійскай Федэрацыі. У многім дзякуючы ёй, у 1996-1999 гг. намеціліся станоўчыя тэндэнцыі ў росце ВУП, тавараў народнага спажывання, інвестыцый і тавараабароту.

 

44.Сацыяльна-эканамічнае становішча Беларусі ў пачатку XXI ст.: набыткі і праблемы

Главными результатами реализации Программы социально-экономического развития Республики Беларусь на 2006 – 2010 годы должны стать активизация инновационного развития национальной экономики, создание необходимых условий для обеспечения устойчивого и эффективного ее развития, а также реализации социально-экономических приоритетов страны. Это позволит в прогнозируемый период повысить уровень и качество жизни народа:

улучшить демографическую ситуацию в стране (повысить уровень рождаемости, снизить смертность детей и лиц трудоспособного возраста, особенно мужчин, увеличить продолжительность жизни);

в области политики доходов населения и условий их обеспечения  –  увеличить реальные денежные доходы на 49 – 56 процентов, реальную заработную плату  –  на 52 – 58 процентов;

производство потребительских товаров возрастет на 50 – 57 процентов, объем оказываемых платных услуг населению  –  на 54 – 61 процент, розничный товарооборот  –  на 57 – 65 процентов;

повысить поэтапно уровень минимальной заработной платы до уровня минимального потребительского бюджета, а размеры социальных пособий  –  до бюджета прожиточного минимума;

сократить в два раза за 2006 – 2010 годы уровень малообеспеченности населения;

создать благоприятные условия для развития человеческого потенциала на основе внедрения государственных минимальных социальных стандартов, приоритетного развития систем образования, здравоохранения, культуры, спорта и туризма, повышения уровня их финансового обеспечения, увеличения объемов ввода жилья в 1,5 –
1,6 раза, в том числе до 50 процентов в сельской местности и малых городах.

Более высокие темпы экономического роста в Республике Беларусь могут обеспечить ее приближение по уровню производства ВВП на душу населения к европейским странам. Если в 2005 году этот уровень составлял менее 30 процентов от соответствующего показателя ЕС-25, то в 2010 году он может достигнуть 40 процентов.

Будет расширена инфраструктура инновационной деятельности  –  создан Парк высоких технологий (аналог Кремниевой долины в США), технопарки, инновационные центры и центры трансфера технологий, восстановлены на более современной основе конструкторские бюро при НИИ и крупных предприятиях, дальнейшее развитие получит международное техническое сотрудничество.

Предусматривается модернизировать экономику в соответствии с потребностями внутреннего и внешних рынков. Будут завершены расширение и реконструкция, реструктуризация важнейших экспортоориентированных и импортозамещающих производств, а также традиционных жизненно важных объектов национальной экономики на основе внедрения современных технологий и техники; созданы новые прогрессивные производства по выпуску новой наукоемкой продукции (производство оптических и оптико-механических приборов и аппаратуры, средств вычислительной техники, бытовых приборов и машин, приборов для медицины, физиологии и биологии, продукции химико-фармацевтической и медицинской техники и др.).

Это позволит обеспечить устойчивые темпы экономического роста, улучшить структуру национальной экономики и повысить эффективность ее функционирования на основе совершенствования системы государственного регулирования и более широкого использования рыночных механизмов хозяйствования (оптимизация налоговой, денежно-кредитной, ценовой и внешнеэкономической политики, стимулирующей отечественное производство и развитие предпринимательства, реформирование собственности исходя из интересов населения и государства, более широкое привлечение средств населения, иностранных инвестиций и кредитов). Объем инвестиций в основной капитал за 2006 – 2010 годы возрастет в 1,98 – 2,15 раза, валовой внутренний продукт  –  в 1,46 – 1,55, продукция промышленности  –  в 1,43 – 1,51, сельского хозяйства  –  в 1,34 – 1,45, экспорт товаров и услуг  –  в 1,55 – 1,62 раза. Энергоемкость ВВП снизится на 26 – 30 процентов.

Развитие АПК в предстоящем пятилетии будет осуществляться в соответствии с Государственной программой возрождения и развития села на 2005 – 2010 годы, а также другими государственными программами, которые предусматривают повышение уровня и качества жизни населения, эффективное производство сельскохозяйственной продукции и продовольствия в объемах, достаточных для внутреннего рынка и активизации экспорта.

Значительно повысится уровень и качество жизни сельского населения на основе создания условий для роста доходов работников до 320 – 360 долларов США в эквиваленте, расширения сферы занятости в сельской местности, обеспечения доступа сельских жителей в равной мере с городскими к социальным услугам, строительства жилья и объектов социально-культурной сферы.

Реализация намеченных мероприятий региональной политики будет способствовать выравниванию уровней и повышению комплексности социально-экономического развития областей, районов и городов, улучшению ситуации в проблемных регионах и малых городах, преодолению последствий катастрофы на Чернобыльской АЭС.

Улучшится состояние окружающей природной среды за счет осуществления атмосферо- и водоохранных мероприятий, внедрения на предприятиях энергосберегающих технологий. Так, при росте объемов производства продукции промышленности на 43 – 51 процент и сельского хозяйства  –  на 34 – 45 процентов прирост выбросов загрязняющих веществ в атмосферу от стационарных и передвижных источников составит 10 – 15 процентов, сброс сточных вод в поверхностные водоемы возрастет лишь на 8 – 9 процентов.

 

45.Развіццё адукацыі і навукі Беларусі: стан, набыткі, праблемы (90-я гг. XX ст. – пачатак XXI ст.)

Пры рэфарміраванні сістэмы адукацыі забяспечваліся пераемнасць і свабодны доступ да любой яе ступені, разнастайнасць зместу і форм навучання, пашырэнне магчымасцей для індывідуальнага развіцця асобы. У агульнаадукацыйных школах быў уведзены курс асноў інфарматыкі і вылічальнай тэхнікі, створаны спецыялізаваныя сярэднія навучальныя ўстановы ліцэі і гімназіі. На розных узроўнях праводзіліся прадметныя алімпіяды па фізіцы, матэматыцы і іншых дысцыплінах. Пераможцы рэспубліканскага этапу мелі права паступаць у вышэйшыя навучальныя ўстановы без іспытаў па дысцыпліне алімпіяды. Практыкавалася сумяшчэнне выпускнога экзамену за сярэднюю школу з уступным экзаменам у вышэйшыя навучальныя ўстановы.

У 1990я гг. у Рэспубліцы Беларусь пачала праводзіцца рэформа агульнаадукацыйнай школы, звязаная з пераходам на 12гадовы тэрмін навучання ў сярэдняй школе. Яна прадугледжвала пераход да абавязковай 10гадовай базавай школы. Сярэднюю адукацыю можна было атрымаць у апошніх класах ці праз прафесійную адукацыю. Апошнія класы мелі на мэце спецыялізаваную падрыхтоўку вучняў па розных накірунках (прыродазнаўчаматэматычным, гуманітарным, тэхналагічным, агульнаадукацыйным).У сувязі з немагчымасцю рэалізаваць у поўным аб’ёме намечанае рэформай і недахопамі ў яе правядзенні ў 2008 г. было прынята рашэнне прыпыніць рэформу па пераходу да 12гадовага навучання і ажыццяўляць сярэднюю адукацыю моладзі ў 11 гадовай школе.

Асаблівасцю развіцця сістэмы адукацыі Рэспублікі Беларусь у 1990я гг. стала дзейнасць недзяржаўных навучальных устаноў, якія існуюць побач з дзяржаўнымі ўстановамі. Навучанне ў іх ажыццяўляецца на платнай аснове (за кошт асабістых сродкаў студэнтаў, навучэнцаў і іх бацькоў).

Разбурэнне гаспадарчых і навуковых сувязей пасля распаду СССР негатыўна адбілася на стане беларускай навукі. Адбывалася скарачэнне яе фінансавання, старэнне матэрыяльнатэхнічнай базы. Вынікі навуковых даследаванняў былі нізказапатрабаванымі ў народнай гаспадарцы. У выніку скарацілася колькасць маладых спецыялістаў і адбылося так званае старэнне навукі. Аднак і ў гэтых умовах навуковыя даследаванні не спыніліся. У 1993 г. быў прыняты Закон «Аб асновах дзяржаўнай навуковатэхнічнай палітыкі», згодна з якім адказнасць за развіццё фундаментальных навуковых даследаванняў ускладзена на Акадэмію навук Беларусі.Беларускія вучоныя ажыццяўляюць шэраг важных даследаванняў практычна ва ўсіх галінах ведаў.

 

46.Літаратура і драматургія Беларусі ў сучасных умовах

Беларускія пісьменнікі імкнуцца крытычна асэнсаваць урокі нашай гісторыі, асабліва часта яны скіроўваюць свой позірк у даваенны час, дзе справядліва знаходзяць першавытокі зла, сучасных сацыяльных і маральных праблем. Свой адбітак на сучасную літаратуру наклала сама гісторыя XX стагоддзя. Чалавек, грамадства зведалі ахвярнасць крыві і слёзы, нянавісць і страх, іх напаткалі шматлікія беды і трагедыі, самыя жахлівыя сярод якіх — сталінскі генацыд, сусветная вайна, Чарнобыль. Глыбокае мастацкае слова пра перажытыя выпрабаванні чалавекам і народам у нашым XX стагоддзі выказалі Рыгор Барадулін у паэтычных кнігах «Самота паломніцтва» (1990) і «Міласэрнасць плахі» (1992), Янка Сіпакоў у Зборніку паэм у прозе «Ахвярны двор» (1991), Васіль Зуёнак у кнігах паэзіі «Чорная лесвіца» (1992) і «Пісьмы з гэтага свету» (1995),Пятрусь Макаль у Зборніку «Твар і душа» (1995), Васіль Быкаў у кнізе прозы «Сцяна» (1997), Іван Навуменка ў аповесцях «Любімы горад» (1996), «Вір» (1997), Іван Чыгрынаў у раманах «Вяртанне да віны» (1994) і «Не ўсе мы згінем» (1996), што ўваходзяць у так званую «верамейкаўскую хроніку», Віктар Карамазаў у рамане «Бежанцы» (1993), Генрых Далідовіч у рамане «Заходнікі» (1992) і інш.

У сучаснай драматургіі можна вылучыць тры асноўныя тэмы: чалавек, жыццё, гісторыя. Адзін з самых вядомых сучасных драматургаў — Аляксей Дудараў. Цікавым з’яўляецца твор «Купала» (1994), прысвечаны тэме старажытнага мінулага. Гэтая п’еса — пра прыход да ўлады князя Вітаўта.

Праблемы чалавечых узаемаадносін, іх чысціня, сумленнасць і высакароднасць — галоўная тэма драматурга Міколы Матукоўскага.

 

47.Беларускае мастацтва ў 90-х гг. XX ст. – пачатку XXI ст.

У 1990-я гг. узніклі новыя прафесійныя і аматарскія драматычныя тэатры. Галоўную ролю ў тэатральным мастацтве адыгрывалі прафесійныя дзяржаўныя калектывы.
Далейшае развіццё атрымала музычнае мастацтва. Шмат зрабілі і робяць для росквіту музычнай культуры Беларусі такія вядомыя кампазітары, кіраўнікі музычных калектываў і выканаўцы, як В. Роўда, М. Дрынеўскі, М. Казінец, С. Картэс, Дз. Смольскі, У. Солтан і інш.
Актыўнай канцэртнай дзейнасцю займаюцца сёння Беларуская дзяржаўная філармонія і абласныя філармоніі. Беларусь, Расія і Украіна штогод, пачынаючы з 1992 г., сумесна праводзяць свята песні «Славянскі базар» у Віцебску. Уздыму ўзроўню майстэрства маладых выканаўцаў садзейнічае фестываль у Маладзечне, які з 1993 г. стаў традыцыйным.

У 1996 г. у Мінску адкрыты помнік воінам, якія загінулі ў Афганістане, вядомы як «Востраў слёз». Помнікі і мемарыяльныя дошкі ў памяць воінаў-афганцаў устаноўлены ў Оршы, Рэчыцы, Баранавічах. У беларускай скульптуры наглядаецца таксама зварот да гістарычнай тэматыкі. Так, былі ўстаноўлены помнікі Кірылу Тураўскаму ў Тураве, Францыску Скарыне ў Лідзе і Мінску, Рагнедзе і Ізяславу ў Заслаўі, Еўфрасінні Полацкай у Мінску і Рэчыцы.
Адной з важных задач палітыкі дзяржавы з’яўляецца захаванне помнікаў айчыннай гісторыі і культуры. У апошнія гады ў рэспубліцы праводзіцца мэтанакіраваная работа не толькі па вяртанні гісторыка-культурнай спадчыны, але і па рэстаўрацыі помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Маштабныя рэстаўрацыйныя работы ў 1990-я гг. праводзіліся ў Мірскім замку. Пастановай Савета Міністраў Нясвіжу быў нададзены статус Нацыянальнага запаведніка Рэспублікі Беларусь. Надзвычайную каштоўнасць для Беларусі мае Полацкі гісторыка-культурны запаведнік. Вялася рэстаўрацыя помнікаў архітэктуры на Навагрудчыне, Лідскага замка, Барысаглебскай (Каложскай) царквы і Старога Замка ў Гродне, Благавешчанскай царквы ў Віцебску, гістарычнай забудовы старажытнабеларускіх гарадоў. У Мінску на плошчы Свабоды быў адноўлены будынак ратушы.

48.Адносіны Беларусі  з краінамі СНД (90-я гг. XX ст. – пачатак XXI ст.)

Важным напрамкам знешнепалітычнай дзейнасці Рэспублікі Беларусь з’яўляецца ўмацаванне двухбаковага супрацоўніцтва з краінамі СНД

У 1995 г. былі наладжаны дзелавыя кантакты з Міжнароднай арганізацыяй працы, Сусветнай арганізацыяй аховы здароўя, Упраўленнем Вярхоўнага камісара ААН па справах бежанцаў. Прадстаўнікі Выканаўчага камітэта ўдзельнічаюць у нарадах і форумах, якія праводзяцца па лініі ААН, ЕС, АБСЕ і іншых міжнародных арганізацый.

Разам з тым СНД пакуль займае даволі нізкае месца ў міжнароднай іерархіі: на яе долю прыпадае толькі 3% сусветнага валавога ўну-транага прадукту. Па гэтых паказчыках Садружнасць саступае ЕС, эканамічным блокам новых індустрыяльных краін Паўднёва-Усходняй Азіі і Паўночнай Амерыкі. Крызісны стан Садружнасці выявіўся ў канцы 1990-х гг., што было засведчана шэрагам нарад кіраўнікоў дзяржаў СНД. Спецыяльны міжнародны форум, праведзены на аснове іх рашэнняў, выпрацаваў канкрэтныя прапановы і прававыя акты, скіраваныя на ўмацаванне эканамічнага супрацоўніцтва шляхам стварэння зоны свабоднага гандлю і карэннага рэфармавання выканаўчых структур СНД. Асноўнымі прычынамі такога негатыўнага працэсу з’яўляюцца: розныя падыходы дзяржаў СНД да праблем рэфармавання органаў Садружнасці, вызначэння іх структуры і функцый; рознагалоссі ў выпрацоўцы агульнай эканамічнай канцэпцыі на макра- і мікраўзроўні і агульнай палітыкі ў забеспячэнні калектыўнай бяспекі; неэфектыўнасць дагавораў і пагадненняў у рамках СНД; разыходжанні ў сферы інтарэсаў і мэтаў знешняй палітыкі краін-удзельніц.

Невысокую эфектыўнасць дэманструюць органы Садружнасці ва ўрэгуляванні канфліктаў на тэрыторыі СНД. Не выконваюцца многія палажэнні Дагавора аб калектыўнай бяспецы (1992 г.). У жніўні 2009 г. Грузія, незадаволеная палітыкай Расіі ў адносінах да Паўднёвай Асеціі і Абхазіі, заявіла аб сваім выхадзе з СНД.

Рэспубліка Беларусь выступае за захаванне СНД, больш цесныя эканамічныя, палітычныя і ваенныя супрацоўніцтва і інтэграцыю і лічыць, што Садружнасць па свайму патэнцыялу можа заняць важкае месца ў шэрагу іншых рэгіянальных арганізацый. Беларусь была адным з ініцыятараў падпісання дагавораў і пагадненняў аб Мытным саюзе, адзінай эканамічнай прасторы, калектыўнай бяспецы і фарміраванні зоны свабоднага гандлю.

 

49.Заходні тэатр знешняй палітыкі Беларусі (90-я гг. XX – пачатак XXI ст.)

После референдума 1996 г. Запад и международные организации ввели ограничительные меры в отношении Республики Беларусь. Совет Европы приостановил ее статус специально приглашенной страны, а Евросоюз — действие рамочных соглашений 1995 г. США объявили политику «избирательного участия», предусматривающую прекращение контактов с белорусским руководством и поддержку институтов гражданского общества в Беларуси. Вместе с тем Запад заявил, что его целью является не изоляция Беларуси, а возвращение ее в семью цивилизованных европейских стран, на путь демократии и рыночных реформ.

В начале 1998 г. в Минске по предложению белорусского правительства отрылось Представительство Консультативно-наблюдательной группы (КНГ) ОБСЕ. Основные усилия КНГ направлены на проведение свободных и демократических парламентских выборов и обеспечение свободы средств массовой информации. С целью нормализации внутриполитической обстановки миссия ОБСЕ пыталась наладить конструктивные переговоры между белорусскими властями и политической оппозицией. Однако эти попытки не принесли желаемого результата, а деятельность КНГ подверглась критике с обеих сторон.

С 1994 г. белорусский президент выступает против расширения НАТО на Восток и продвижения блока к границам Беларуси. По мнению руководства страны, такое решение явилось бы большой исторической ошибкой Запада. А. Лукашенко заявлял о том, что существование НАТО после распада Варшавского Договора не вызвано исторической необходимостью и предлагал альянсу самораспуститься. Учитывая неготовность и нежелание этой организации к самоликвидации, он предлагал серьезно реформировать НАТО. Белорусский президент также выдвигает планы создания антинатовского и антиамериканского блока в составе Беларуси, России, Югославии, Китая, Индии, Ирана, арабских государств. Он высказывал сожаление о выводе ядерных ракет с территории Беларуси, поскольку это не позволяет сегодня эффективно «сдерживать» НАТО.

После того как в 1997 г. Россия и Украина заключили с НАТО основополагающие документы о сотрудничестве, Беларусь оказалась фактически не охваченной гарантиями безопасности со стороны альянса. Отношения с НАТО ухудшились в 1999 г. в связи с военной акцией блока против Югославии. Беларусь вместе с Россией внесла в Совет Безопасности ООН острый проект резолюции с осуждением интервенции. Однако он не получил широкой поддержки. В конце 1999 г. Беларусь вслед за Россией восстановила официальные контакты с НАТО. Беларусь выступает за создание системы европейской безопасности без разделительных линий и при усилении координирующей роли ОБСЕ.

 

50.Развіццё адносін Беларусі з краінамі Азіі, Афрыкі і Лацінаскай Амерыкі (90-я гг. XX – пачатак XXI ст.)

Плённа развіваюцца адносіны Беларусі з дзяржавамі Лацінскай Амерыкі. Устанаўленне дыялога на высокім узроўні пазітыўна адлю-стравалася на ажыўленні дзелавых кантактаў з ключавымі краінамі рэгіёна – Венесуэлай, Бразіліяй і Аргенцінай у галіне сумеснай рэалізацыі буйных эканамічных праектаў. Інтэнсіўна развіваюцца беларуска-кубінскія адносіны.

Таваразварот Рэспублікі Беларусь з краінамі Цэнтральнай Азіі ў 2002 г. склаў 116 млн дол. ЗША, значна перавысіўшы паказчыкі папя-рэдніх гадоў. Пры гэтым краіне прыходзілася рабіць папраўку на геа-графічную аддаленасць і канкурэнцыю з даволі таннай прадукцыяй з Кітая і Турцыі. Важнейшым партнёрам у гэтым рэгіёне застаецца Ка-захстан, які набывае беларускія грузавыя аўтамабілі, трактары, шыны, тавары лёгкай прамысловасці, а пастаўляе на беларускі рынак збожжа, каляровыя металы, сыравіну.

Асаблівую вагу ў сістэме двухбаковых адносін Беларусі набыла Кітайская Народная Рэспубліка. У першай палове 1990-х гг. быў створаны механізм кансультацый паміж знешнепалітычнымі ведамствамі краін. У пачатку 2000-х гг. паміж дзвюма краінамі дзейнічалі звыш 20 двухбаковых міжурадавых пагадненняў, істотнае развіццё атрымала міжрэгіянальнае партнёрства на ўзроўні гарадоў, абласцей і правінцый. У апошнія гады Беларусь ставіцца да Кітая як да другога, пасля Расіі стратэгічнага партнёра.

Вытрымала праверку часам як у дзелавых адносінах, так і ў міжнароднай палітыцы беларуска-індыйскае і беларуска-в’етнамскае партнёрства ў эканамічнай і навукова-тэхнічнай сферы. Адметнасцю беларуска-японскіх адносін стала пераважнае развіццё крэдытна-інвестыцыйных аперацый і актыўнае ўзаемадзеянне па пытаннях пераадолення наступстваў аварыі на ЧАЭС. Цесныя сувязі, высокі ўзровень палітычных адносін і маштабныя праекты ў галіне эканомікі звязваюць Беларусь з Іранам і Рэспублікай Карэяй.

Асноўным напрамкам супрацоўніцтва Рэспублікі Беларусь з дзяржавамі Афрыкі ў гандлёва-эканамічнай сферы з’яўляецца пашырэнне экспарту прадукцыі і паслуг.

У 2014 годзе ў цэлым шэрагу ключавых с пукту гледжання беларускіх інтарэсаў дзяржаў Афрыкі і Блізкага Усходу захоўвалася вельмі складаная палітычная і эканамічная сітуацыя, якая ўскладняла гандль Беларусі з гэтым рэгіёнам. Тым не менш, мэтанакіраваная каардынацыя Міністэрствам замежных спраў працы дзяржаўных органаў і арганізацый садзейнічала таму, што па выніках 2014 года экспарт Рэспублікі Беларусь у краіны Афрыкі і Блізкага Усходу ў цэлым павялічыўся на 31,5 працэнта і дасягнуў 521,9 млн. долараў ЗША (станоўчае для Беларусі сальда склала больш за 127 млн. долараў).

 

51.Беларуская літаратура і драматургія ў першае пасляваенная дзесяцігоддзе (сярэдзіна 1940— — сярэдзіна 1980-х гг.)

Вызначальнай тэмай беларускай літаратуры ў пасляваенны перыяд было адлюстраванне подзвігу беларускага народа ў Вялікай Айчыннай вайне. Сур’ёзнае асэнсаванне і глыбокі псіхалагізм твораў на ваенную тэму назіраецца ў прозе М. Лынькова, І. Навуменкі, В. Быкава, І. Чыгрынава і інш. Беларускіх пісьменнікаў хвалявалі маральна-этычныя праблемы (творы К. Крапівы, І. Шамякіна). Лепшымі творамі гістарычнай тэматыкі былі раманы, аповесці, п’есы У. Караткевіча, якія садзейнічалі выхаванню цікавасці да гістарычнай спадчыны беларускага народа.
Паспяхова развівалася паэзія. У гісторыю беларускай літаратуры ўвайшлі імёны такіх паэтаў, як А. Куляшоў, П. Броўка, П. Панчанка, П. Глебка, М. Лужанін, Н. Гілевіч, Г. Бураўкін і інш.

Вядучай тэмай тэатральнага мастацтва стала Вялікая Айчынная вайна. Творчымі дасягненнямі беларускіх тэатраў былі пастаноўкі п’ес «Канстанцін Заслонаў» А. Маўзона, «Трыбунал» А. Макаёнка, «Апошні шанц» В. Быкава, «Радавыя» А. Дударава. На тэатральных сцэнах быў створаны маштабны і унікальны сцэнічны летапіс подзвігу беларускага народа ў час вайны.
52.Асаблівасці развіцця навова-тэхнічнага прагрэсу ўБССР ў сярэдзіне 1950-х – сярэдзіне 1980-х гг.

Значныя зрухі ў другой палове 1950-х – першай палове 1980-х гг. адбываюцца ў сферы навукі. Колькасць навуковых устаноў у БССР за 1956-1985 гг. вырасла з 76 да 167. Вядучая роля сярод іх належала навукова-даследчым інстытутам Акадэміі навук БССР. Значна павялічылася колькасць навуковых кадраў: лік навуковых і навукова-педагагічных работнікаў у БССР за 1956-1985 гг. узрос з 4,4 тыс. да 42,4 тыс. чалавек, з іх кандыдатаў навук – з 1,6 тыс. да 13,1 тыс., дактароў навук – са 134 да 1011 чалавек. Станоўчую ролю ў развіцці навукі адыграла спыненне масавых рэпрэсій і рэабілітацыя многіх рэпрэсіраваных у гады сталінізму навукоўцаў.

Ва ўмовах хуткай індустрыялізацыі, а таксама пачатку навукова-тэхнічнай рэвалюцыі асаблівае значэнне набыліпрыродазнаўчыя і тэхнічныя навукі. Найбольшыя дасягненні меліся ў наступных галінах навукі:

— матэматыычныя навукі (тэорыя лікаў, алгебра, тэорыя інтэгральных ураўненняў, вылічальная матэматыка і г.д.);

— фізічныя навукі (фізіка элементарных часціц, спектраскапія, люмінісцэнцыя, квантавая электроніка, фізіка плазмы, цвёрдага цела, магнітных з’яў, паўправаднікоў, дыэлектрыкаў і г.д.);

— хімічныя навукі (хімія прыродных і высокамалекулярных злучэнняў, калоідная і аналітычна хімія);

— парашковая металургія;

— тэхнічная кібернетыка;

— геалогія;

— біялогія;

— сельскагаспадарчыя навукі.

Развіццё навукі ва ўмовах навукова-тэхнічнай рэвалюцыі прыводзіла да ўсталявання цесных сувязяў паміж навукай і вытворчасцю. Да канца 1980-х гг. на прамысловых прадпрыемствах Беларусі налічвалася каля 2 тыс. навуковых лабараторый, у якіх працавала амаль 20 тыс. чалавек. Развіццю інтэграцыі навукі з вытворчасцю спрыяла стварэнненавукова-вытворчых аб’яднанняў. У 1974 г. упершыню ў СССР узнікла аб’яднанне “МАЗ-БПІ”, куды ўвайшлі БелАЗ, МАЗ, Беларускі політэхнічны інстытут. Аднак у цэлым укараненне дасягненняў навукі ў вытворчым працэсе адбывалася павольна. Гэта тлумачылася наступнымі фактарамі:

— адсутнасць эканамічных стымулаў з боку прадпрыемстваў і арганізацый ва ўвядзенні новых распрацовак навукоўцаў;

— неэфектыўная сістэма ўкаранення навуковых распрацовак у вытворчасці;

— недастатковае фінансаванне навуковых даследаванняў.

Атрымалі сваё развіццё ў разглядаемы перыяд таксама сацыяльна-гуманітарныя навукі, у першую чаргу філалогія, літаратуразнаўства, гісторыя, філасофія. Аднак яны ў большай ступені былі падпарадкаваны ідэалагічнаму кантролю з боку партыйна-дзяржаўных органаў улады.

 

53.Беларускае мастацтва і архітэктура ў сярэдзіне 1940-х – сярэдзіне 1950-х гг.

Тэма вайны займала важнае месца і ў музычным мастацтве. Яна аб’ядноўвала творы беларускіх кампазітараў Я. Цікоцкага, Р. Пукста, Ю. Семянякі, Г. Вагнера, У. Алоўнікава. У 1955 г. быў зацверджаны Дзяржаўны гімн БССР, музыку да якога напісаў Н. Сакалоўскі, а словы — М. Клімковіч.

У 1960—1980-я гг. пашырылася тэматыка беларускай музыкі. Разам з нацыянальнымі матывамі з’явіліся тэмы і сюжэты з гісторыі іншых народаў, напрыклад, опера «Джардана Бруна» С. Картэса, балеты «Тыль Уленшпігель», «Маленькі прынц» Я. Глебава і інш. У беларускай музыцы раскрыліся творчыя здольнасці кампазітараў А. Багатырова, Дз. Смольскага, А. Мдывані.
Пэўнае развіццё атрымала і эстрадная музыка. За межамі рэспублікі набылі вядомасць песні кампазітараў І. Лучанка і Э. Ханка. Папулярызацыі беларускай музыкі ў іншых рэгіёнах Саюза садзейнічала творчасць вакальна-інструментальных ансамбляў «Песняры» пад кіраўніцтвам У. Мулявіна, «Верасы» пад кіраўніцтвам В. Раінчыка, «Сябры» пад кіраўніцтвам А. Ярмоленкі.
У архітэктуры Беларусі канца 1940-х — пачатку 1950-х гг. наглядалася выразнае імкненне ўвекавечыць перамогу савецкага народа ў Вялікай Айчыннай вайне. Таму невыпадковым стала звяртанне да спадчыны эпохі класіцызму з яе веліччу і трыумфальнасцю, з пабудовамі, аздобленымі багатым дэкорам і скульптурай. У адзіным стылі вытрымана кампазіцыя Ленінскага праспекта ў Мінску (цяпер праспект Незалежнасці). Бясспрэчным дасягненнем беларускіх архітэктараў стаў ансамбль плошчы Перамогі ў Мінску. Найбольш велічныя пабудовы стварылі архітэктары А. Воінаў, У. Кароль, М. Паруснікаў.

Нечуванага росквіту ў 1960—1970-я гг. дасягнула манументальнае мастацтва Беларусі. Стварэнне мемарыялаў, прысвечаных подзвігу беларускага народа ў Вялікай Айчыннай вайне, падтрымлівалася на дзяржаўным узроўні. Менавіта ў гэты перыяд былі ўзведзены велічныя і маштабныя мемарыяльныя комплексы, якія і цяпер карыстаюцца вялікай папулярнасцю. Найбольш значныя з іх — «Хатынь», «Курган Славы Савецкай Арміі», «Брэсцкая крэпасць-герой». У стварэнні манументаў удзельнічалі лепшыя скульптары Беларусі: З. Азгур, А. Бембель, С. Селіханаў, А. Анікейчык, А. Заспіцкі, Л. Гумілеўскі і інш.

 

54.Калабарацыя на акупіраваннай тэрыторыі Беларусі (1941-1944 гг.)

Асобы, якія супрацоўнічалі з фашыстамі ў акупіраваных краінах у гады другой сусветнай вайны ў справе т. зв. будаўніцтва «Новай Еўропы», атрымалі назву калабарацыяністаў.

Да калабарацыяністаў на Беларусі можна аднесці супрацоўнікаў інстытутаў мясцовага самакіравання і паліцыі, у іх ліку Беларускай народнай самадапамогі (БНС), Беларускага корпуса самааховы (БКС), Саюза беларускай моладзі (СБМ), Беларускай цэнтральнай рады (БЦР) і Беларускай краёвай абароны (БКА). Па розных звестках, калабарацыянісцкі рух на Беларусі налічваў 80-100 тыс. чалавек, значная колькасць з якіх была далучана да яго акупантамі і іх памагатымі шляхам прымусу. Да ліку калабарацыяністаў належалі А. Ф. Петэн,П. Лаваль (Францыя), В. КвіслінгК. Гамсун (Нарвегія), А. Уласаў (Расія), Р. Астроўскі (Беларусь) і інш.

Савецкі ваенна-гістарычны слоўнік тлумачыць калабарацыю як здраду сваёй радзіме і пераход на шлях супрацоўніцтва з ворагам.

Беларускія калабарацыяністы ставілі за мэту стварэнне беларускага войска (Беларускі корпус самааховыБеларуская краёвая абарона) і беларускай нацыянальнай дзяржавы пад пратэктаратам Германіі (Беларуская самапомач, Беларуская рада даверу). Становішча на франтах, разгортванне антынацысцкай барацьбы на акупаваных тэрыторыях вымушалі акупантаў пашыраць сацыяльную базу калабарацыі. У снежні 1943 года створана Беларуская цэнтральная рада, якая фактычна спыніла дзейнасць у чэрвені 1944.

Калабарацыянізм на Беларусі не дапамог умацаванню пазіцый нямецкіх акупацыйных улад. Утапічнай была ідэя супрацоўніцтва з акупантамі дзеля рэалізацыі нацыянальных задач. Беларускія нацыяналісты былі ў поўнай залежнасці ад фашыстаў.

 

55.Стан сельскай гаспадаркі Беларусі ў першае пасляваеннае дзесяцігоддзе

Захопнікі разграбілі маёмасць калгасаў, саўгасаў, МТС, разбурылі меліярацыйныя збудаванні, вопытныя і дапаможныя гаспадаркі. У калгасах і саўгасах былі поўнасцю знішчаны грамадская жывёла і птушкагадоўля, пчалярства, племянныя рассаднікі, а таксама разграблена жывёла, якая зна-ходзілася ў асобным карыстанні калгаснікаў і сялян-аднаасобнікаў. Акупанты знішчылі ці вывезлі ў Германію 2,8 млн галоў буйной і 5,7 млн галоў дробнай жывёлы.

У калгасах не хапала трактараў, аўтамашын і нават коней. У канцы 1945 г. у МТС налічвалася толькі 4,1 тыс. трактараў, што складала 1/3 даваеннай колькасці. Цяжкім заставалася становішча ў жывёлагадоўлі. Да пачатку 1946 г. у сярэднім на адзін калгас прыходзілася толькі 5 кароў, 2 свінні, 16 авечак.

Пяцігадовы план адраджэння і развіцця беларускай эканомікі ў галіне сельскай гаспадаркі вызначыў поўнасцю аднавіць даваенныя пасяўныя плошчы, пагалоўе  жывёлы і забяспечыць далейшае развіццё земляробства і жывёлагадоўлі. План таксама прадугледжваў перасягнуць даваенны ўзровень сельскагаспадарчай вытворчасці, але гэта аказалася нерэальным і не было выканана.

У першым годзе пасляваеннай пяцігодкі станоўчых зрухаў у сельскай гаспадарцы Беларусі фактычна не адбылося.  На развіцці беларускай вёскі неспрыяльна адбілася засуха 1946 г., якая тады ахапіла шэраг сельскагаспадарчых раёнаў краіны. Аднак і ў той складаны для рэспублікі час беларускі народ аказаў сур’ёзную харчовую дапамогу насельніцтву краіны, якая пакутавала ад голаду.

Нізкія тэмпы аднаўлення сельскагаспадарчай вытворчасці ў немалой ступені былі абумоўлены практычнай адсутнасцю матэрыяльнага заахвочвання ў калгасах, нягледзячы на тое, што ў гады пяцігодкі адбыліся пэўныя змены, у прыватнасці ў аплаце працы трактарыстаў. Але ў цэлым на 1 студзеня 1948 г., напрыклад, 94% калгаснікаў не атрымалі за работу грошай, 65 % — бульбы, агародніны і толькі 41 % калгаснікаў на вьшрацаваныя працадні выдалі па 200 г збожжа.

Натуральна, што немалая частка сялянства не жадала працаваць за так званыя «палачкі», як называлі працадні. Але ж умацаванне працоўнай дысцыпліны ішло тымі ж камандньші метадамі. У чэрвені 1948 г. Вярхоўны Савет СССР выдаў указ «Аб высяленні ў аддаленыя раёны асоб, якія злосна ўхіляюцца ад працоўнай дзейнасці ў сельскай гаспадарцы і вядуць антыграмадскі паразітычны лад жыцця».

Становішча беларускага сялянства пагоршылася ў 1947 г., калі ў 1582 калгасах (1/3 агульнага ліку), якія выканалі план дзяржаўных хлебапаставак, збожжа па працаднях не выдавалася. Аднак, пераадольваючы неймаверныя цяжкасці, калгасы рэспублікі ў 1947 г. зрабілі чарговыя крокі па ўмацаванні грамадскай вытворчасці.

Нягледзячы на цяжкую, самаадданую працу беларускага сялянства, аднаўленне сельскай гаспадаркі ажыццяўлялася даволі марудна. 3 мэтай эканамічнай падтрымкі вёскі ў 1948 г. урад СССР прыняў пастанову «Аб мерах Дапамогі сельскай гаспадарцы Беларускай ССР у 1949 годзе». Згодна з ёй рэспубліцы было выдзелена 3 тыс. трактараў і 2 тыс. плугоў да іх, 1,1 тыс. сеялак, 600 складаных малатарняў і г.д. Безумоўна, гэта чарговая дапамога краіны нямала садзейнічала адраджэнню беларускай  вёскі.

Вялікія складанасці мелі месца ў адраджэнні грамадскай жывёлагадоўлі, якая  у часы акупацыі была фактычна поўнасцю ліквідавана. У канцы пяцігодкі ў дадзенай галіне намецілася дыспрапорцыя ў тэмпах росту колькасці жывёлы і кармавой базы. Гэта тлумачылася тым, што ў мэтах паскоранага ўзнаўлення грамадскае пагалоўе ў калгасах расло хутчэй, чым прадукцыйнасць жывёл.  Рост пагалоўя ў гаспадарках Беларусі ажыццяўляўся ў асноўным у выніку закупак калгасамі жывёлы, а потым яе дарошчвання. Таму, хоць у 1950 г. пагалоўе жывёлы і павялічылася ў параўнанні з даваенным перыядам на 1/3, мяса ў 1950 г. было атрымана 22,7 супраць 28,5 тыс. т у 1940 г.

 

56.Беларуская дыяспара: гісторыя і сучаснасць

Дыяспару можна вызначыць як устойлівую сукупнасьць людзей адзінага этнічнага паходжаньня, якія жывуць за межамі сваёй гістарычнай радзімы й маюць сацыяльныя інстытуты для разьвіцьця й функцыянаваньня гэтай супольнасьці.

Беларусь адносіцца да ліку краін, якія маюць значную колькасць суайчыннікаў у замежжы. Прывесці дакладныя звесткі аб колькасці беларусаў у свеце немагчыма, бо ў кожнай краіне існуюць свае прынцыпы ўліку насельніцтва (па мове, грамадзянству, самавызначэнню, канфесійнай прыналежнасці і г.д.). Часцей за ўсё называюцца лічбы 3–3,5 мільёна чалавек. Аднак дакладна вядома, што цяпер за межамі дзейнічае больш за 130 грамадскіх аб’яднанняў беларусаў і выхадцаў з Беларусі.

У 1997 годзе створаны Дзяржаўны камітэт па справах рэлігій і нацыянальнасцяў. У лістападзе 2001 года ператвораны ў Камітэт па справах рэлігій і нацыянальнасцей пры Савеце Міністраў Рэспублікі Беларусь. З 2006 года мае назву Апарат Упаўнаважанага па справах рэлігій і нацыянальнасцей. На яго ўскладзены функцыі каардынацыі дзейнасці дзяржаўных і грамадскіх структур па развіццю сувязей з суайчыннікамі за мяжой. Значная роля ва ўзаемадзеянні з дыяспарай належыць пасольствам і іншым структурным падраздзяленням Міністэрства замежных спраў Беларусі. Даўнія сувязі з суайчыннікамі ў грамадскага аб’яднання «Беларускае таварыства па сувязях з суайчыннікамі за рубяжом «Радзіма» і грамадскага аб’яднання «Беларускае таварыства дружбы і культурнай сувязі з зарубежнымі краінамі».

 

Ccleaner для Windows

CCleaner для компьютеров на сегодняшний день самое популярное приложение для очистки и оптимизации работы путем очистки винчестера (HDD или SSD диска) от ненужных файлов (мусора) и устранения ошибок реестра Windows. Программа создана компанией из Англии Piriform Limited.

ccleaner_windows

Сиклинер завоевал популярность миллионов пользователей благодаря высокой скорости работы, простым и понятным каждому интерфейсом и широким функционалом. Даже с бесплатной версией программы некоторые платные продукты других разработчиков потягаться не могут. Программа постоянно развивается и улучшается, обновления выходят очень часто.

Даже матерые специалисты используют CCleaner в своей повседневной работу. На нашем сайте вы сможете скачать программу для своего компьютера на Windows 7, 8 и 10 (также работает и на Виндовс XP) причем на русском языке. Не стоит забывать, что несмотря на то что первоначально программа была выпущена для оптимизации работы персональных компьютеров на Виндовс, но разработчики уже захватили ОС Андроид и Mac, и на этих платформах CCleaner — самая лучшая и популярная из бесплатных программ.

Основные возможности CCleaner:

Очистка операционной системы от системного мусора и временных файлов

Выполнение данной операции позволит значительно увеличить быстродействие системы, а также освободить большое количество дискового пространства.

Очистка и оптимизация реестра Windows

С помощью этой опции можно произвести удаление ненужных ярлыков, устранение неверных расширений файлов, правку некорректных путей к приложениям и многое другое. Все эти действия производятся в автоматическом режиме и значительно увеличивают производительность компьютера.

Очистка истории браузера Очистка устаревшей истории браузера и сохраненных паролей

Очистив историю браузера, можно добиться как ускорения работы самого интернет-обозревателя, так и скорости загрузки веб страниц.

Безопасное удаление ненужных программных приложений

Неправильно или не полностью удаленная программа, может стать причиной большого количества неприятностей в процессе работы Windows. Данная функция позволяет полностью избавится от подобных проблем.

Управление автозагрузкой Windows

После установки или в процессе работы, многие программы добавляются в автозагрузку, что даёт им возможность запускаться при включении компьютера. Этот факт значительно замедляет загрузку и работу операционной системы. Многие из таких программ совершенно не нужны в автозагрузке, поэтому их стоит оттуда удалить. Именно для этих целей и была реализована данная возможность. Менеджер автозагрузки Ccleaner имеет более удобный и понятный интерфейс, в отличие от встроенного менеджера в ОС Windows.

Анализ HDD дисков

Анализ дисков позволяет получить информацию о характере имеющихся данных на винчестере в процентном эквиваленте. Например, можно узнать какой процент от всех данных занимает музыка, видео, документы и другие файлы. Информация представлена в виде красочного кластера.

Поиск дублей файлов

С помощью этой опции можно найти и удалить все имеющиеся дубликаты файлов. Поиск может быть осуществлен по определенным критериям: том, название файла, минимальный или максимальный размер, тип файла и другое.

Восстановление системы

Эта функция позволяет управлять сохраненными точками восстановления Windows. Так как каждая из таких точек имеет большой вес, то удаление неактуальных архивов может существенно увеличить объём свободного пространства.

Удаление файлов Надежное удаление файлов с жёсткого диска

Ccleaner предоставляет возможность безвозвратного удаления файлов, путем применения специальных алгоритмов.

Мониторинг за состоянием системы в режиме реального времени

Последние обновления Сиклинера подарили новую возможность – мониторинг в режиме реального времени. Теперь Ccleaner способен самостоятельно сообщить о том, что в системе появились проблемы, а также предложить их устранить.

Достоинства Cleaner

Наличие русской версии Ccleaner, скачать которую можно по ссылке выше

Высокая скорость работы

Безупречная эффективность

Интуитивно понятный интерфейс

Наличие большого количества дополнительных инструментов.

Недостатки

в бесплатной версии нет автоматического обновления, новые версии нужно скачивать вручную.

Как установить Ccleaner

Установить  Ccleaner довольно просто, в принципе также устанавливаются и все программы на компьютеры под операционной системой Windows. Установка других версий программы проходит также, просто следуйте инструкциям и все, желательно ничего не менять (не переставлять галки), разработчики установили оптимальные параметры программы.

1. Скачиваем программу и запускаем ее;

Начало установки
Английский — стандартный язык установчника, выберете свой.

Здесь можно выбрать русский язык и нажать на кнопочку «Next». Этим действием мы переведем установку Ccleaner на русский язык со стандартного (английского).

2. Отмечаем галочками нужные места установки. Рекомендую оставить все как есть и просто нажать на кнопку «Установить»;

Параметры установки Ccleaner
Лучше оставить все галочки на своих местах

3. Если нет желания читать, что появилось в новой версии программы, то убираем галочку в пункте «О версии», если хотите ознакомиться с новыми возможностями, то оставляем. Жмем кнопку «Готово» — все, установка завершена и через несколько секунд Сиклинер откроется автоматически.

Завершение установки Ccleaner
Последний шаг установки. Как и обещал ничего сложного

Как очистить компьютер от мусора с помощью Ccleaner?

После установки запускаем программу. Первым делом мы будем очищать компьютер от накопившегося мусора. Для этого нужно выполнить следующее:
1. Нажимаем на кнопку «Анализ». Желательно перед выполнением процесса закрыть все работающие программы. Также во вкладках «Windows» и «Приложения», можно убрать или наоборот установить галочки напротив интересующих вас пунктов. Так как настройки по умолчанию нас вполне устраивают, мы просто начинаем анализ, для этого кликаем на кнопку «Анализ».

ccleaner-manual-1

2.По завершении анализа мы получаем следующее:

ccleaner-manual-2

Буквально за считанные секунды, Ccleaner обнаружил более 1 гигабайта мусора, который не самым лучшим образом сказывался на производительности нашего компьютера.
3. Теперь перейдем к очистке от найденного мусора, для этого нажимаем на кнопку «Очистка». Обычно очистка осуществляется достаточно быстро и по её окончании, мы получаем следующий результат:

ccleaner-manual-3 Теперь наш компьютер очищен от программного мусора и будет работать значительно быстрее, но мы не будем на этом останавливаться, а начнем дальше разбираться с тем, как работать с программой Ccleaner.

Как исправить ошибки реестра с помощью Ccleaner?

Проблемы в реестре возникают в следствие ошибок работы программ, при неправильном удалении или установки программы, а также при некорректном завершении работы как одного приложения, так и всей системы в целом. Ошибки в реестре также сильно замедляют работу компьютера и является частыми причинами зависания системы. Чтобы избавиться от ошибок в реестре с помощью CCleaner, нужно выполнить следующую последовательность действий:
1. Нажать на кнопку «Реестр», а затем кликнуть на «Поиск проблем»

ccleaner-manual-4

2.После завершения анализа, мы получим следующие данные:

ccleaner-manual-5

3.Мы видим список проблем, которые имеются в системном реестре. Для их устранения нужно нажать «Исправить». В результате чего Сиклинер предложит сохранить копию реестра. Данная копия поможет восстановить реестр, если в процессе исправления ошибок возникнут какие-либо проблемы.
ccleaner-manual-6

Мы настоятельно рекомендуем сделать резервную копию, для этого нажмите «Да», затем выберите место для сохранения и нажмите «Сохранить».
4. После сохранения копии, программа откроет новое диалоговое окно:

ccleaner-manual-7Здесь нужно кликнуть по «Исправить отмеченные» и буквально через несколько секунд ошибки будут исправлены:

ccleaner-manual-8

На этом оптимизация работы компьютера завершена! Мы уверены, что уже сейчас Вы ощутили то, насколько быстрее стал работать Ваш компьютер.

Основные и дополнительные функции

ccleaner-manual-9

Интерфейс утилиты состоит из 4 разделов и 2-ух вкладок. Рассмотрим подробно каждый из них отдельно.

«Очистка». Здесь осуществляется очистка системы рабочего устройства от временных/устаревших/повреждённых файлов.

«Реестр». Собственно, это самый важный раздел утилиты, при помощи которого удаляются устаревшие записи из реестра, замедляющие работу системы пользовательского устройства.

«Сервис». Состоит из пяти подразделов:

«Восстановление системы» – позволяет возвращать прежнюю конфигурацию настроек при помощи сохранённых точек восстановления (бэкапа) системы Windows;

«Удаление программ» – подраздел призван для деинсталлирования ненужных утилит;

«Поиск файлов» – ищет в системе дублирующие друг друга файлы;

«Автозагрузка» – позволяет не только включать/выключать приложения, которые автоматически загружаются вместе с ОС, но и удалять их;

«Стирание дисков» – используется для перезаписи системных дисков.

«Настройки». Разделён на 6 подразделов:

«Настройки» – позволяет выбрать язык интерфейса и настроить режим очистки;

«Включения» – даёт возможность выбирать папки и файлы, которые будут очищаться при быстрой очистке в первую очередь;

«Исключения» – благодаря этому подразделу, пользователь отмечает папки/файлы, которые не должны удаляться при очистке;

«Файлы cookie» – позволяет управлять cookie сайтов, которые посещал юзер;

«Дополнительно» – предоставляет дополнительные возможности настройки приложения;

«О программе» – содержит информацию о текущей версии Ccleaner.

Вкладки «Windows» и «Приложения». Первая вкладка предназначена для удаления временных файлов в папках и дисках, относящихся непосредственно к ОС, а вторая – в загруженных приложениях.

Что нового в последней версии

Разработчики CCleaner постоянно работают над улучшением столь популярной программы для очистки компьютера от ненужной информации, каждый раз добавляя новые возможности программы и исправляя ошибки предыдущих версий. Все это направлено на достижение максимального результата и предоставление пользователям качественного продукта совершенно бесплатно. Скачать CCleaner вы можете на нашем сайте без каких либо ограничений.

Последняя версия бесплатной утилиты CCleaner 4.18.4842 вышла с некоторыми обновлениями и дополнениями.

Теперь мы имеем более качественную очистку cookies сохраненных паролей Firefox. Разработчики также уделили внимание очистке истории браузера Opera и улучшили ее. В CCleaner 4 теперь появилась очистка Ashampoo Burning Studio 14, XnView и FastStone Capture.

Были также улучшены: 64-разрядная архитектура сборки для 8-й и 8.1-й Windows, поддержка локализации и графический интерфейс.

Была проведена работа над ошибками в предыдущей версии CCleaner и их исправили.

Бесплатным пользователям стал доступным Active System Monitoring.

Таким образом, CCleaner становится еще более комфортным в использовании, учитывая нужды пользователя и предоставляя ему продукт, который выполняет работу максимально качественно, быстро и безопасно.

Выводы

CCleaner – лучшая в своём роде программа для очистки операционной системы, обладающая впечатляющим для бесплатного приложения функционалом. При этом сам дистрибутив утилиты крошечен и невзыскателен к параметрам рабочего устройства юзера. Именно поэтому Ccleaner завоевала такую необычайную популярность среди пользователей! В Ccleaner воплощены все лучшие качества первоклассного софта: простота, предельная функциональность, быстродействие и неконфликтность с любой ОС. Достичь чего-то подобного не смогла никакая другая программа, занятая на поприще оптимизации и очистки реестра операционных систем. Поэтому Ccleaner оставалась и остаётся самой непревзойдённой утилитой в своей нише!

Advanced SystemCare для Windows

advanced-systemcare-windows

Advanced SystemCare – программа от компании IObit для ускорения работы и защиты компьютера. Довольно часто ПК с операционной системой Windows «тормозят» и нужно оптимизировать систему. Не все пользователи знают, как это сделать, а многие на свой страх и риск делают это неправильно, что приводит к нестабильной работе системы. А программа Advanced SystemCare для Windows создана для того чтобы помочь бороться с «лагами» Винды в автоматическом режиме. Она поможет вам очистить пк от «мусора», ускорить работу, оптимизировать соединение с интернетом, а также защитит ваш компьютер от вредоносных программ и сайтов, которые могут распространять вирусы.

advanced-systemcare-windows-xp

 Описание программы:

advanced-systemcare-windows-7

 Advanced SystemCare – программа для Windows для оптимизации работы и встроенным анти шпионом, защитой данных и гибкими настройками для очистки системы и производительности. Отлично подходит для всех версий Windows популярных на данный момент (XP, Home Edition, 7, Vista, 8, 8.1 и 10), причем, как для 32-х так и для 64-х битных систем.

advanced-systemcare-windows-vista

 Это очень мощный инструмент, который способен исправлять даже критические ошибки в работе операционной системы, а также ускоряет соединение с Интернетом, программа может поддерживать максимальную производительность PC в автоматическом режиме.

advanced-systemcare-windows-8

 Возможности программы:

  • Оптимизация работы PC;
  • Проверка интернет – соединения, оптимизация этого соединения (возрастает скорость работы Интернета);
  • Встроенный антишпион позволяет защититься от вредоносных программ, а также уведомляет пользователя о сайтах, которые распространяют вирусы;
  • Оптимизация работы жесткого диска;
  • Работа в фоновом режиме программы позволяет ей использовать очень мало системных ресурсов;
  • Постоянный мониторинг производительности операционной памяти, процессора, сети и дисков позволяет моментально реагировать на неполадки и устранять их.
  • Полноценное автоматическое решение для оптимальной работы PC.

advanced-systemcare-windows-8-1

Основные функции программы:

  • Инструменты для очистки реестра;
  • Инструменты для дефрагментации диска;
  • Оптимизация работы системы;
  • Очистка временных и мусорных папок, архивов и файлов;
  • Оптимизация работы жесткого диска, исправление ошибок в его работе;

 В программе Advanced SystemCare для Windows еще очень много полезных функций, описывать их нет смысла, так как для простого пользователя это просто не нужно. Стоит отметить лишь тот факт, что разобраться с программой не составит труда, так как интерфейс очень продуман и понятен. Рекомендую оставлять программу в фоновом режиме работы, это не «сожрет» много ресурсов системы, а позволит наслаждаться мощностью своего ПК постоянно.

advanced-systemcare-windows-10

Все версии на русском языке!

Скачать Advanced SystemCare для Windows XP и Home Edition (32 и 64 бит)

Скачать Advanced SystemCare для Windows 7 (32 и 64 бит)

Скачать Advanced SystemCare для Windows Vista (32 и 64 бит)

Скачать Advanced SystemCare для Windows 8 и 8.1 (32 и 64 бит)

Скачать Advanced SystemCare для Windows 10 (32 и 64 бит).

 Установка программы очень проста — нужно следовать инструкциям. Интерфейс интуитивнопонятен, разберется даже ребенок.

 Видео по работе Advanced SystemCare для Windows: